CAPITVLVM PRĪMVM · Sāga Thessala

この章で読むのは、アプレイウス『変身物語』(通称『黄金のロバ』)第1巻1〜10節にあたる部分です。語り手の若者は仕事でギリシア北部のテッサリアへ向かう途中、二人の旅人と道連れになります。そのうちの一人、蜂蜜とチーズの商人アリストメネスが語りだすのは、旧友ソクラテスとの再会、そして宿屋のおかみメロエという恐ろしい魔女の話でした。

読み方。 本文は、一年目のラテン語を終えた読者のために、アプレイウスの原文を書き直したものです。物語の中にある語は、できるだけ物語の中で、またはラテン語の欄外注で理解できるように作ってあります。欄外注の記号は次のとおりです。

各段落の欄外にある Met. 1.6 などの番号は、その段落が原文のどの節を書き直したものかを示します。原文そのものは章末の練習 Ex Apuleiō で、全訳は章の最後の Versiō で読めます。

文法。 この章の文法は 分詞と絶対奪格 です(Grammatica · 分詞と絶対奪格)。本文を読みながら、-ns, -tus, -tūrus で終わる形に気をつけてください。

語彙。 この章で覚える語は、章末の Vocābula nova(Vocābula nova)にまとめてあります。どれもアプレイウスがこのあと何度も使う語で、本文で初めて出てくるところに欄外注があります。

Lēctiō

At ego tibi, lēctor, sermōne istō Mīlēsiō variās fābulās cōnseram et aurēs tuās lepidō susurrō permulcēbō, sī modo papȳrum Aegyptiam, calamō Nīlōticō īnscrīptam, legere nōn sprēveris. In hīs fābulīs legēs dē hominibus quōrum figūrae fortūnaeque in aliās imāginēs conversae sunt, et deinde rūrsus in sē refectae. Mīrāberis!

Met. 1.1Mīlēsius -a -um < Mīlētus, urbs Graeca; sermō Mīlēsius: fābulae iocōsae et lascīvaecōnserere = coniungere, conecteresusurrus -ī m = vōx submissapermulcēre = mulcendō dēlectārepapȳrus -ī f = charta Aegyptiacalamus -ī m = harundō quā scrībiturspernere sprēvisse = contemnerereficere = dēnuō facere

Quis ille? Paucīs accipe. Hymēttus mōns Atticus et Isthmus Corinthius et Taenarus prōmunturium Lacōnicum, terrae fēlīcēs et librīs clārae, patria antīqua generis meī sunt. Ibi linguam Atticam prīmīs pueritiae stīpendiīs meruī. Mox Rōmam vēnī, advena studiōrum, et sermōnem Quirītium, id est linguam Latīnam, aerumnābilī labōre, nūllō magistrō praeeunte, excoluī. Itaque iam ab initiō veniam petō, sī quid in hōc sermōne peregrīnō rudis locūtor offenderō. Haec autem ipsa linguae mūtātiō huic fābulae convenit: nam ut dēsultor ex equō in equum, sīc ego ex linguā Graecā in Latīnam trānsiliō. Fābulam Graecānicam incipimus. Lēctor, intende: laetāberis!

quis ille? = quis est quī loquitur?stīpendia merēre = mīlitāre; hīc: discereadvena -ae m = quī aliunde advēnit ↔︎ indigenaQuirītēs -ium m = cīvēs Rōmānīaerumnābilis -e < aerumna -ae f = labor, miseriarudis -e = imperītusoffendere = errāre, peccāredēsultor -ōris m: quī in circō ex equō in equum dēsilit

Thessaliam ex negōtiō petēbam. Nam in Thessaliā quoque orīgō est familiae meae: māter mea ā Plūtarchō illō inclitō et ā Sextō philosophō, nepōte eius, genus dūcit, quod nōbīs glōriam facit. Iam per montēs arduōs et vallēs lūbricās et prāta rōscida et campōs glēbōsōs equitāveram. Vehēbar equō albō, quī in illā regiōne nātus erat; sed iam equus quoque admodum fessus erat.

Met. 1.2inclitus -a -um = clārissimuslūbricus -a -um: in quō pedēs lābunturrōscidus -a -um < rōs, rōris m: aqua quae māne in herbā estglēbōsus -a -um < glēba -ae f = terra dūra

Itaque, ut ipse quoque fatīgātiōnem sedendī ambulandō discuterem, in pedēs dēsiliō, equī sūdōrem fronde exfricō, aurēs remulceō, frēna dētrahō, equum lentē prōdūcō. Dum equus, quasi ientāculum ambulātōrium, herbās prātōrum praetereundō carpit, ego duōbus viātōribus, quī paulum ante mē ībant, mē adiungō: sīc tertius comes fīō. Dum auscultō quid inter sē nārrent, alter magnō cachinnō rīdet et ‘Parce’ inquit ‘tam absurda et immānia mentīrī!’

discutere = removēre, dispelleresūdor -ōris m: aqua quae ē corpore labōrantis fluitientāculum -ī n = cibus mātūtīnusviātor -ōris m = quī per viam iter facitauscultāre = attentē audīrecachinnus -ī m = rīsus magnusparce mentīrī! = nōlī mentīrī!

Hoc audītō, ego, quī nova semper audīre sitiō, ‘Immō vērō’ inquam ‘impertīte mihi sermōnem vestrum! Nōn quidem cūriōsus sum, sed velim scīre vel cūncta vel certē plūrima. Simul iūcunditās fābulārum asperitātem huius collis, quem ascendimus, lēvigābit.’

sitīre = sitim habēre; valdē cupereimpertīre = partem darelēvigāre = lēvem (↔︎ asperum) facere

At ille quī rīserat ‘Nē’ inquit ‘istud mendācium tam vērum est quam sī quis dīcat magicō susurrāmine amnēs retrō fluere, mare pigrum colligārī, ventōs exspīrāre, sōlem inhibērī, lūnam dēspūmārī, stēllās ēvellī, diem tollī, noctem tenērī!’

Met. 1.3nē = certē, profectō (cum īrōniā)susurrāmen -inis n = susurrusamnis -is m = flūmencolligāre = vincīreexspīrāre = animam efflāre, morīdēspūmārī: spūmam (ūmōrem magicum) ēmittereēvellere = ēripere, ēvulsum dētrahere

Tum ego, audācior factus, ‘Heus tū’ inquam ‘quī fābulam incēperās, nē pigeat tē reliqua nārrāre!’ Et ad alterum: ‘Tū vērō crassīs auribus et obstinātō corde respuis quae fortasse vēra sunt. Nam stultē putās ea esse mendācia quae vel audītū nova vel vīsū rudia vel suprā captum cōgitātiōnis ardua videntur. Quae sī paulō accūrātius explōrāveris, nōn modo vēra, sed etiam factū facilia esse sentiēs.

mē piget = mihi molestum estcrassus -a -um = dēnsus, hebesrespuere = reicere, recūsārecaptus -ūs m = facultās capiendī, intellegendī

‘Ego ipse herī vesperī, dum offulam polentae cāseātae nimis grandem cum convīvīs certāns dēvorāre volō, paene mortuus sum: cibus enim glūtinōsus faucibus haerēbat et spīritum interclūdēbat. Et tamen nūper Athēnīs, ante porticum Poecilēn, hīs duōbus oculīs vīdī circulātōrem spatham equestrem acūtissimam dēvorāre, mucrōne prīmō. Mox īdem, paucīs nummīs invītātus, lanceam vēnātōriam in īma viscera condidit.

Met. 1.4offula -ae f = frustum cibīpolenta -ae f: hordeum tostum et mōlitumglūtinōsus -a -um: quī haeret ut glūtenfaucēs -ium f = gutturcirculātor -ōris m: quī in circulō hominum artēs mīrās ostenditspatha -ae f = gladius longusmucrō -ōnis m = extrēma pars gladiī

‘Et ecce, in summō hastīlī, quod ē faucibus eius ēminēbat, puer fōrmōsus ascendit et flexibus tortuōsīs saltātiōnem mollem explicat, quasi sine nervīs et ossibus, omnibus quī aderāmus mīrantibus. Dīcerēs deī medicī baculō, quod rāmulīs sēmiamputātīs nōdōsum gerit, serpentem generōsum lūbricīs amplexibus inhaerēre. Sed iam tū, quī coeperās, fābulam tuam repete! Ego tibi sōlus prō istō crēdam, et in prīmō stabulō quod invēnerimus prandium tibi dabō. Haec tibi mercēs dēposita est.’

hastīle -is n = lignum hastaedīcerēs = putāre possēsdeus medicus = Aesculāpiusbaculum -ī n = virga quā senex nītiturstabulum -ī n = taberna ubi viātōrēs et equī manent

At ille: ‘Istud quidem quod pollicēris grātum habeō. Sed prius per Sōlem istum omnividentem deum iūrō mē vēra nārrāre, quae ipse cognōvī. Nec vōs dubitābitis, cum ad proximam cīvitātem Thessaliae pervēneritis: ibi enim per ōra populī nārrātur quod palam factum est. Sed prius scīte quis sim et unde: Aristomenēs sum, ex Aegiō. Audīte etiam quō quaestū vīvam: mel et cāseum et eius modī mercēs caupōnārum per Thessaliam, Aetōliam, Boeōtiam vēndēns hūc illūc discurrō.’

Met. 1.5omnividēns -entis = quī omnia videtquaestus -ūs m = id quō pecūnia quaeritur

Et Aristomenēs hanc fābulam nārrāvit:

Cum audīvissem Hypatae, quae est prīma urbs Thessaliae, cāseum recentem et bonī sapōris parvō pretiō vēndī, festīnāns accucurrī, ut tōtum emerem. Sed, ut fierī solet, sinistrō pede profectus eram: spēs lucrī mē frūstrāta est. Nam prīdiē Lupus quīdam, mercātor magnārius, tōtum cāseum coēmerat. Itaque frūstrā festīnāns fatīgātus, prīmā vesperā ad balneās prōcessī.

Hypata -ae f: urbs Thessaliaesinistrō pede = malō ōminemagnārius -a -um: quī magna (multa) emit et vēnditcoemere = omnia simul emere

Ecce Sōcratēn contubernālem meum cōnspiciō! Humī sedēbat, palliastrō scissō sēmiamictus, paene alius propter pallōrem, miserē macer, quālēs solent esse illī miserī quōs Fortūna abiēcit, quī in triviīs stipem petunt.

Met. 1.6Sōcratēn = Sōcratem (acc. Graecus)contubernālis -is m = amīcus, quī in eōdem tabernāculō habitāvitpalliastrum -ī n = pallium vīle et vetussēmiamictus -a -um = nōn tōtus vestītustrivium -ī n: locus ubi trēs viae conveniuntstips stipis f = nummus parvus quī pauperī datur

Hunc, quamquam amīcum et bene nōtum, dubitāns adiī. ‘Hem!’ inquam ‘Mī Sōcratēs, quid istud? Quae faciēs! Quod flāgitium! Domī tuae iam dēflētus et conclāmātus es, quasi mortuus. Līberīs tuīs tūtōrēs datī sunt dēcrētō iūridicī prōvinciae. Uxor tua, officiīs fūnebribus persolūtīs, lūctū et maerōre longō dēfōrmāta, oculīs flendō paene caecīs factīs, ā parentibus suīs cōgitur novīs nūptiīs domum hilarāre. At tū hīc, lārvae similis, cum summō dēdecore nostrō vīseris!’

hem! = vōx mīrantisconclāmāre: mortuum nōmine vocāre (mōs fūneris)tūtor -ōris m: quī līberōs sine patre cūratiūridicus -ī m = iūdex prōvinciaepersolvere = perficere, solverenūptiae -ārum f = mātrimōniumhilarāre = laetum facerelārva -ae f = umbra mortuī, mōnstrumvīseris = vidēris (pass.)

‘Ō Aristomene,’ inquit ‘nescīs quam lūbricae sint Fortūnae ambāgēs, quam īnstabilēs incursiōnēs, quam reciprocae vicissitūdinēs!’ Et cum dictō faciem, iam prae pudōre rubentem, centunculō suō obtēxit, ita ut reliquum corpus nūdāret. Ego tam miserum spectāculum ferre nōn potuī: manum iniēcī et eum sublevāre cōnātus sum.

ambāgēs -um f = viae flexuōsaereciprocus -a -um: quī ultrō citrōque itvicissitūdō -inis f = mūtātiōcum dictō = simul atque hoc dīxitcentunculus -ī m: vestis ē pannīs cōnsūta

At ille, ut erat capite vēlātō, ‘Sine, sine’ inquit ‘fruātur diūtius tropaeō Fortūna, quod fīxit ipsa!’

Met. 1.7sine! = permitte!fruī + abl. = gaudēretropaeum -ī n = signum victōriae

Effēcī tamen ut mē sequerētur. Ūnam ē duābus tunicīs meīs exuī eumque vestīvī, vel potius contēxī, et statim ad balneās dūxī. Ipse eum ūnxī et tersī, sordēs eius operōsē abluī. Deinde, ipse quoque lassus, fatīgātum aegerrimē sustinēns ad hospitium perdūxī: in lectulō collocāvī, cibō satiāvī, pōculō recreāvī, fābulīs permulsī.

exuere ↔︎ induerecontegere = operīreungere ūnxisse: oleō tangeretergēre tersisse = siccāresordēs -ium f = immunditiasatiāre = satis cibī dare

Iam animī nostrī ad sermōnem et iocōs prōclīvēs erant, iam dicācitās tinnula audiēbātur, cum ille, īmō dē pectore gravem suspīritum dūcēns et dextrā frontem feriēns, ‘Mē miserum!’ inquit ‘Dum voluptātem spectāculī gladiātōriī satis fāmōsī sequor, in hās aerumnās incidī.

prōclīvis -e = prōnus, parātusdicācitās -ātis f < dicāx: quī facētē et mordāciter loquiturtinnulus -a -um: clārē sonānssuspīritus -ūs m: spīritus gravis dolentis

‘Nam, ut scīs, negōtiī causā in Macedoniam profectus eram. Post decem mēnsēs nummātior domum revertēbar. Paulō antequam Larissam advēnī, spectāculum vidēre volēbam; sed in valle quādam dēsertā ā latrōnibus vastissimīs obsessus et omnibus rēbus spoliātus, vix ēvāsī.

nummātus -a -um: quī multōs nummōs habetvastus -a -um = ingēns, immānisspoliāre = omnia ēripereēvādere -sisse = effugere

‘Et ita miser et dēfessus ad quandam caupōnam dēvertī, nōmine Meroēn, anum sed admodum scītulam. Eī causās et peregrīnātiōnis meae et reditiōnis et spoliātiōnis miserae nārrāvī. Illa mē nimis quam hūmāniter tractāre coepit: cēnam mihi dedit grātam atque grātuītam, ac mox, libīdine incēnsa, in cubīle suum dūxit. Et statim miser ab ūnō congressū illam annōsam ac pestilentem contrāxī: nam etiam vestēs, quās mihi latrōnēs bonī relīquerant, eī dedī, et mercēdulam quam saccārius labōrāns merēbam, dōnec mē ad istam faciem, quam paulō ante vīdistī, bona uxor et mala Fortūna perdūxērunt.’

caupōna -ae f: mulier quae hospitium tenetdēvertere -tisse: ad hospitium dēflectereanus -ūs f = fēmina vetusscītulus -a -um = bellus, fōrmōsusgrātuītus -a -um: quī nihil cōnstatlibīdō -inis f = cupīdō, amor turpiscubīle -is n = lectuscongressus -ūs m = conventus (amantium)contrahere = (ut morbum) acciperemercēdula -ae f = parva mercēssaccārius -ī m: quī saccōs portatdōnec = ūsque dumbona uxor = Meroē (cum īrōniā)

‘Profectō dignus es’ inquam ‘quī extrēma patiāris, quia voluptātem veneriam et scortum scorteum Larī et līberīs praetulistī!’

Met. 1.8scortum -ī n = meretrīx; scorteus -a -um = ex corio factusLar Laris m = deus familiāris; domus

At ille, digitum ā pollice proximum ōrī admovēns, attonitus, ‘Tacē, tacē!’ inquit, et circumspiciēns nē quis audīret, ‘Parce’ inquit ‘in fēminam dīvīnam, nē tibi linguā intemperante noxam contrahās!’

pollex -icis m: digitus prīmus et crassissimusattonitus -a -um = stupēnsnoxa -ae f = damnum, poena

‘Ain tandem?’ inquam ‘Quālis mulier est ista caupōna potēns et rēgīna?’

ain? = aisne? dīcisne? (vōx mīrantis)

‘Sāga’ inquit ‘et dīvīnī potēns: potest caelum dēpōnere, terram suspendere, fontēs dūrāre, montēs dīluere, mānēs sublīmāre, deōs īnfimāre, sīdera exstinguere, Tartarum ipsum illūmināre.’

sāga -ae f = mulier magicadīvīnī potēns = quae potestātem in rēs dīvīnās habetdūrāre = dūrum faceredīluere = liquefaceremānēs -ium m = animae mortuōrumsublīmāre = in altum tollereīnfimāre = ad īnfima dēdūcereTartarus -ī m = locus īnferōrum

‘Ōrō tē’ inquam ‘aulaeum tragicum dīmovē et sīparium scaenicum complicā, et verbīs commūnibus loquere!’

aulaeum -ī n = vēlum theātrīsīparium -ī n = vēlum scaenae parvumcomplicāre = plicāre, convolvere

‘Vīsne’ inquit ‘ūnum vel alterum, immō plūrima eius facta audīre? Nōn modo incolae, sed etiam Indī et Aethiopes utrīque et ipsī Antichthones eam efflīctim amant: sed haec artis eius nūgae merae sunt. Audī autem quid in cōnspectū multōrum fēcerit.

Aethiopes utrīque: ad orientem et ad occidentemAntichthones -um m: quī in alterā parte orbis terrārum habitantefflīctim = vehementissimēnūgae -ārum f = rēs nūllīus pretiī

‘Amātōrem suum, quod aliam fēminam amāverat, ūnō verbō in castorem mūtāvit, ut illī quoque simile ēvenīret: nam ea bēstia, cum capī timet, sē ab īnsequentibus amputātīs genitālibus līberat. Caupōnem vīcīnum, quī ob id aemulus erat, in rānam dēfōrmāvit: et nunc senex ille in doliō suō natat et veterēs hospitēs ex faece raucā vōce salūtat. Alium, causidicum dē forō, quod contrā eam dīxerat, in arietem mūtāvit: et nunc ariēs ille causās agit.

Met. 1.9castor -oris m: bēstia quae in rīpīs flūminum habitat et arborēs dentibus caeditamputāre = abscīderecaupō -ōnis m: vir quī hospitium tenetaemulus -ī m = quī idem cupit; adversāriusdēfōrmāre = in aliam fōrmam mūtāredolium -ī n = vās magnum vīnīfaex faecis f: quod in īmō vāse vīnī relinquiturraucus -a -um: quī vōcem asperam habetcausidicus -ī m: quī causās in forō dīcitariēs -etis m = ovis mās

‘Eadem uxōrem amātōris suī, quod in eam dicāculē probrum dīxerat, iam gravidam, perpetuā praegnātiōne damnāvit: uterō clausō et fētū retardātō, misera illa iam octō annōs, ut omnēs numerant, ventrem tumidum gerit, quasi elephantum paritūra.

dicāculē = facētē sed maledicēprobrum -ī n = verbum turpe, contumēliauterus -ī m = venter mātrisfētus -ūs m: īnfāns in uterō

‘Cum haec saepe faceret et multīs nocēret, īra pūblica crēvit, et statūtum est ut posterō diē saxīs obruerētur. Sed illa id cōnsilium vī cantiōnum antevertit. Ut Mēdēa illa, cum ā Creonte ūnīus diēculae indūtiās impetrāvisset, tōtam eius domum fīliamque cum ipsō sene flammīs corōnae combussit, sīc haec, sacrīs sepulchrālibus in scrobe factīs, ut mihi ēbria nūper nārrāvit, omnēs cīvēs in suīs domibus tacitā vī deōrum clausit, ut per biduum nec claustra perfringere nec forēs ēvellere nec parietēs perforāre possent.

Met. 1.10obruere = opprimere, operīrecantiō -ōnis f = carmen magicumantevertere = praevenīre, prius agereMēdēa -ae f: sāga ColchicaCreōn -ontis m: rēx Corinthīdiēcula -ae f = parvus diēsindūtiae -ārum f = tempus sine pugnāscrobis -is m = fossaclaustra -ōrum n = pessulī, serae

‘Tandem omnēs ūnā vōce clāmāvērunt et sānctissimē iūrāvērunt sē neque manūs eī admōlītūrōs esse et, sī quis aliud cōgitāret, auxilium eī lātūrōs. Sīc illa plācāta tōtam cīvitātem līberāvit. At auctōrem illīus coetūs nocte intempestā cum tōtā domō, id est cum parietibus et solō et fundāmentō, ut erat clausa, ad centēsimum lapidem trānstulit, in aliam cīvitātem quae in summō monte sita est et ob id aquam nōn habet. Et quoniam aedificia incolārum dēnsa nūllum locum novō hospitī dabant, domum ante portam prōiēcit et discessit.’

manūs admōlīrī = vim afferreplācāre = lēnīre (īram)coetus -ūs m = conventusnox intempesta = media noxad centēsimum lapidem: centum mīlia passuum procul

Grammatica · 分詞と絶対奪格

ソクラテスは「頭を覆ったまま」話し、アリストメネスは「疲れきった友を支えながら」宿へ連れていきます。こうした「〜しながら」「〜されて」「〜しようとして」を、ラテン語は分詞一語で言います。この章の本文は分詞であふれています。もう一度見てみましょう。

ベネット『新しいラテン語文法』では、分詞が §336–337、絶対奪格が §227、不定詞の時制が §270 です。

三つの分詞

分詞 作り方 意味 本文の例
現在分詞 現在幹 + -ns, -ntis 〜している(主文と同時) dubitāns adiī「ためらいながら近づいた」
完了分詞 目的分詞幹 + -tus -a -um 〜された(主文より前) omnibus rēbus spoliātus「すべてを奪われて」
未来分詞 目的分詞幹 + -tūrus -a -um 〜しようとしている(主文より後) quasi elephantum paritūra「まるで象を産もうとしているかのように」

現在分詞は第3変化の形容詞と同じように変化します(dūcēns, dūcentis; 奪格 dūcente)。完了分詞と未来分詞は bonus -a -um と同じです。分詞は形容詞なので、修飾する名詞と性・数・格が一致します。

Uxor tua … lūctū et maerōre longō dēfōrmāta …
おまえの妻は、長い嘆きと悲しみにやつれて……(dēfōrmāta は uxor に一致して女性・単数・主格)

異態動詞(proficīscor, cōnor など。§112)の完了分詞は能動の意味になります。profectus eram「出発していた」、cōnātus sum「試みた」。

絶対奪格

名詞(または代名詞)と分詞がともに奪格に置かれ、文の主語にも目的語にもつながらないとき、これを絶対奪格(ablātīvus absolūtus)と呼びます。主文に対して「〜すると」「〜したので」「〜しながら」「〜なのに」といった状況を表します。

Hoc audītō, ego … ‘Immō vērō’ inquam.
これが聞かれると=これを聞くと、私は「いやいや」と言った。

Uxor tua, officiīs fūnebribus persolūtīs …
おまえの妻は、葬儀の務めがすっかり果たされると……

… omnibus quī aderāmus mīrantibus.
……居合わせた私たちがみな驚嘆するなかで。

At ille, ut erat capite vēlātō …
だが彼は、頭を覆ったまま……

訳すときは、まず奪格の名詞と分詞の組を見つけ、それを「〜が…すると/…されて」と一つの節に開いてから、主文とのつながり(時・理由・譲歩・付帯状況)を文脈で決めます。完了分詞の絶対奪格(hoc audītō)は「〜されたあとで」、現在分詞の絶対奪格(omnibus mīrantibus)は「〜しているあいだに」が基本です。

未来不定詞

未来分詞に esse をつけると未来不定詞になり、間接話法で「〜するだろう(と)」を表します。

Iūrāvērunt sē neque manūs eī admōlītūrōs esse et … auxilium eī lātūrōs.
彼らは、あの女に決して手を出さないし、……助けを差しのべるだろうと誓った。

二つ目の lātūrōs では esse が省かれています。これはよくある省略です。

Cultūra · テッサリア、魔女の国

Stilus · アプレイウスの言葉の遊び

Pēnsum

Pēnsum A

語尾を補いなさい。

  1. Officiīs fūnebr___ persolūt___, uxor Sōcratis ā parentibus cōgitur novīs nūptiīs domum hilarāre.
  2. Ego, tam miser___ spectācul___ vidēns, manum iniēcī.
  3. Sōcratēs, capit___ vēlāt___, ‘Sine, sine’ inquit.
  4. Aristomenēs amīc___ fatīgāt___ ad hospitium perdūxit.
  5. Ille, īmō dē pectore suspīritum dūc___, frontem feriēbat.
  6. Omn___ mīrant___, puer in hastīlī saltāvit.
  7. Meroē, libīdine incēns___, Sōcratem in cubīle suum dūxit.
  8. Uxor amātōris, quasi elephantum parit___, ventrem tumidum gerit.
  9. Cīvēs iūrāvērunt sē Meroae auxilium lāt___ esse.
  10. Sacr___ sepulchrāl___ fact___, Meroē cīvēs in domibus clausit.

Pēnsum B

下の語から選んで補いなさい。どれも Vocābula nova の語です。

aemulus · coetūs · contubernālem · cubīle · doliō · ēvāserat · noxam · nūptiīs · obruerētur · stipem · tūtōrēs

Aristomenēs Hypatae ___ suum Sōcratēn invēnit, quī humī sedēns ___ petere vidēbātur. Domī eius uxor iam lūgēbat, et līberīs ___ datī erant; uxōrem parentēs novīs ___ domum hilarāre cōgēbant. Sōcratēs ā latrōnibus spoliātus vix ___; deinde Meroē eum, libīdine incēnsa, in ___ suum dūxit. Aristomenēs eum reprehendit, sed Sōcratēs ‘Tacē,’ inquit, ‘nē tibi ___ contrahās!’ Meroē caupōnem vīcīnum, quī ___ erat, in rānam mūtāvit: nunc ille in ___ suō natat. Cīvēs statuērunt ut Meroē saxīs ___; sed illa auctōrem ___ cum tōtā domō trānstulit.

Pēnsum C

Latīnē respondē.

  1. Quō ībat is quī hanc fābulam nārrat? Cūr?
  2. Cūr ex equō dēsiluit?
  3. Quid alter viātor dē sermōne alterīus dīcēbat?
  4. Quid nārrātor Athēnīs vīderat?
  5. Quis est Aristomenēs, et quō quaestū vīvit?
  6. Cūr Aristomenēs Hypatam festīnāvit? Cūr frūstrā?
  7. Quem in balneīs invēnit? Quālis erat?
  8. Quid Sōcratī in viā accidit?
  9. Quis est Meroē? Quid facere potest?
  10. Quid Meroē amātōrī suō, caupōnī vīcīnō, causidicō fēcit?
  11. Quōmodo cīvēs ā Meroē līberātī sunt?

Vocābula nova

この章で覚える語です。アプレイウスがこのあとも繰り返し使います。ラテン語でよく使われる約1000語と、ディキンソン大学の『ラテン語基本語彙』(Latin Core Vocabulary)の語は、既知として載せていません。めったに出てこない語も、欄外注で読めれば十分なので載せていません。

Nōmina

  • advena -ae m
  • aemulus -ī m
  • ambāgēs -um f
  • anus -ūs f
  • baculum -ī n
  • centunculus -ī m
  • circulātor -ōris m
  • claustra -ōrum n
  • coetus -ūs m
  • contubernālis -is m
  • cubīle -is n
  • dolium -ī n
  • faucēs -ium f
  • fētus -ūs m
  • ientāculum -ī n
  • mucrō -ōnis m
  • noxa -ae f
  • nūptiae -ārum f
  • offula -ae f
  • pollex -icis m
  • quaestus -ūs m
  • spatha -ae f
  • stabulum -ī n
  • stips stipis f
  • tūtor -ōris m
  • uterus -ī m
  • viātor -ōris m

Adiectīva

  • attonitus -a -um
  • crassus -a -um
  • inclitus -a -um
  • lūbricus -a -um
  • raucus -a -um
  • reciprocus -a -um
  • rōscidus -a -um
  • rudis -e
  • vastus -a -um

Verba

  • auscultāre
  • conclāmāre
  • cōnserere
  • dēvertere
  • dīluere
  • discutere
  • ēvādere
  • ēvellere
  • exuere
  • hilarāre
  • obruere
  • offendere
  • permulcēre
  • plācāre
  • reficere
  • satiāre
  • sitīre
  • spernere
  • spoliāre
  • sublīmāre

Ex Apuleiō

アプレイウスの原文(1.6.1–1.6.3)です。本文の 1.6 の段落と読みくらべなさい。

Ecce Sōcratēn contubernālem meum cōnspiciō. Humī sedēbat scissilī palliastrō sēmiamictus, paene alius lūrōre, ad miseram maciem dēfōrmātus, quālia solent fortūnae dēcermina stipēs in triviīs ērogāre. Hunc tālem, quamquam necessārium et summē cognitum, tamen dubiā mente propius accessī. ‘Hem’ inquam ‘Mī Sōcratēs, quid istud? Quae faciēs? Quod flāgitium? At vērō domī tuae iam dēflētus et conclāmātus es; līberīs tuīs tūtōrēs iūridicī prōvinciālis dēcrētō datī; uxor persolūtīs fērālibus officiīs, lūctū et maerōre diūturnō dēfōrmāta, difflētīs paene ad extrēmam captīvitātem oculīs suīs, domūs īnfortūnium novārum nūptiārum gaudiīs ā suīs sibi parentibus hilarāre compellitur. At tū hīc lārvāle simulācrum cum summō dēdecore nostrō vīseris.’

  1. 絶対奪格を二つ探し、本文ではそれぞれどう書き直されているか答えなさい。
  2. quālia solent fortūnae dēcermina stipēs in triviīs ērogāre の dēcermina は「刈り込みのくず」。本文はこれをどう言い換えていますか。
  3. 原文の līberīs tuīs tūtōrēs … datī には動詞が欠けています。補うべき語は何ですか。

Versiō · 第1巻1〜10節 全訳

さて、これから私は、あのミレトス風の語り口でいろいろな話を綴り合わせ、好意あるあなたの耳を、心地よいささやきで撫でてさしあげよう。ナイルの葦ペンが才気にまかせて書きつけたエジプトのパピルスに、目を通すのを厭いさえしなければ――人の姿かたちと運命とが別の形に変わり、また逆の結び目をたどって元に戻る、その不思議にあなたが目をみはるように、さあ、話を始めよう。いったい誰が語るのか、と? 手短に聞いてほしい。アッティカのヒュメットス、エピュラの地峡、スパルタのタイナロス――より幸いな書物の中に永遠に収められた、幸いな土地――それが私の古い家系のふるさとだ。そこで私は、少年時代の最初の兵役を務めるようにして、アッティカの言葉を身につけた。やがてラティウムの都に学問の新参者としてやって来て、ローマ市民の生まれながらの言葉に挑み、手ほどきしてくれる先生もないまま、苦労に苦労を重ねてものにした。だから、あらかじめお許しを乞うておく。この異国の言葉、フォルムの言葉に不慣れな話し手として、何かつまずくことがあっても。もっとも、この言葉の乗り換えそのものが、私たちが呼び寄せた曲乗り、馬から馬へと飛び移る芸の書きぶりに、ちょうど釣り合っている。さあ、ギリシア仕立ての物語を始めよう。読者よ、心して聞きたまえ。きっと楽しめるはずだ。

1.1

テッサリアへ――というのも、あの地にも、名高いプルタルコスと、やがてその甥にあたる哲学者セクストゥスに発する母方の家柄の礎があって、私たちの誉れとなっているのだが――そのテッサリアへ、私は用事があって向かっていた。険しい山々、滑りやすい谷間、露に濡れた草地、土くれだらけの野を踏み越えて抜け出たころには、乗ってきた土地産の真っ白な馬も、もうすっかり疲れきっていた。そこで私自身も、座りどおしの疲れを歩く元気で振り払おうと、地面に飛び降りた。木の葉で馬の汗を念入りにぬぐい、耳を撫でてやり、手綱をはずして、ゆっくりと少しずつ歩ませた。疲れのもたらす不快を、腹がいつもの自然な手立てで流し出してくれるまで。馬が、歩きながらの朝食とばかりに、通りすがりの草地へ首を横にねじ曲げて口をのばしているあいだに、私は、たまたま少し先を歩いていた二人連れに加わって、三人目の道連れとなった。二人がどんな話をしているのかと耳をそばだてていると、一方が大声で笑いだして言った。「よせよ、そんなばかげた、とんでもない嘘っぱちを並べるのは」

1.2

それを聞くと、もともと珍しい話に目がない私は言った。「いやいや、どうかその話を私にも分けてください。詮索好きだからではありません。何でも、いや、せめてたいていのことは、知っておきたい性分なのです。それに、話の楽しさが、いま登っている峠のきつさを和らげてくれるでしょう」

すると、先に口を開いた男が言った。「たしかにその嘘は本当さ。誰かが、魔法のつぶやき一つで、勢いよく流れる川が逆流し、海はよどんで縛りつけられ、風は息絶えて吹きやみ、太陽は止められ、月は泡を垂らし、星は引き抜かれ、昼は奪われ、夜が引きとめられる、と言いたがるのと同じくらいにはな」

1.3

そこで私は、いよいよ遠慮なく口をはさんだ。「ねえ、先に話を始めていたあなた、面倒がらずに、厭わずに、残りを最後まで織り上げてください」。それからもう一人に向かって言った。「あなたこそ、鈍い耳とかたくなな心で、本当に語られているかもしれないことを撥ねつけているのですよ。いやまったく、あなたはご存じない。耳に新しいとか、目に馴染みがないとか、あるいは考えの及ぶところを越えて難しそうに見えるというだけで、ひどい思い込みから嘘と決めつけられてしまうものがあることを。少し念を入れて調べてみれば、確かめればはっきりしたことであるばかりか、やってみればたやすいことだとさえわかるでしょうに。

「現に私は昨晩、チーズ入りの麦粥の、いささか大きすぎるひと口を、同席の連中に負けじと平らげようとして、ねばつく食べ物が柔らかく喉に貼りつき、息の通り道をふさいだものだから、すんでのところで死ぬところでした。ところがつい先ごろアテナイで、ポイキレの柱廊の前で、私はこの二つの目でたしかに見たのです。大道芸人が、切っ先鋭い騎兵の長剣を、恐ろしい刃先のほうから呑みこむのを。そして同じ男が、わずかな投げ銭に誘われて、狩猟用の槍を、死をもたらす穂先の側から、腹の奥底まで沈めるのを。すると、ほら、槍の穂先のうしろ、逆さにした槍の柄が喉を通って後頭部へ抜けるあたりに、なよやかで見目よい少年がよじ登り、骨も筋もないかのような踊りを、くねくねと身をよじりながら繰りひろげたのです。居合わせた私たちはみな、感嘆の声をあげました。まるで、医術の神が手にしている、小枝を半ば切り落とした節だらけの杖に、立派な蛇がぬるぬると巻きついているかのようでした。さあ、お願いだ、話を始めていたあなた、どうかその話をもう一度たどり直してください。この人の代わりに、私ひとりがあなたを信じましょう。そして最初に行き当たった宿で、昼食をごちそうします。それがあなたのために取ってある報酬です」

1.4

すると男は言った。「そのお申し出は、ありがたく受けよう。では、始めかけていた話を続けるとしよう。だがその前に、すべてを見そなわすあの太陽神にかけて誓っておく。おれが話すのは、この目で確かめた本当のことだ。テッサリアのいちばん近い町に着けば、あんたたちももう疑いはしまい。そこでは、人前で起きたこの出来事が、町じゅうの人の口から口へと語られているからな。だが、まずはおれがどこの何者か知っておいてもらおう。おれはアイギオンのアリストメネスだ。どんな商売で食っているかも聞いてくれ。蜂蜜やチーズ、そういった宿屋向けの品を扱って、テッサリア、アイトリア、ボイオティアを行ったり来たりしているのさ」

1.5

さて、テッサリア随一の町ヒュパタで、とれたての、それも味のいいチーズがずいぶん手ごろな値で売りに出ていると聞きつけたおれは、それをそっくり買い占めようと、大急ぎで駆けつけた。ところが、よくあることだが、左足から踏み出したおれを、儲けの望みは裏切った。卸売りの大商人ルプスが、前の日にそっくり買い占めていたのだ。そこで、急いだかいもなくくたびれはてて、ちょうど夕暮れどきに、おれは浴場へ出かけていった。

すると、なんと、昔なじみの仲間ソクラテスがいるではないか。地べたに座りこみ、裂けたぼろ外套を半分だけまとい、青ざめて別人のようになり、みじめなほど痩せ衰えていた。運命に切り捨てられた屑のような連中が、四つ辻で小銭を乞うている、あの姿そっくりだ。これほど親しい、よく知った仲だというのに、そんな有様なので、おれはおそるおそる近寄った。

1.6

「おいおい、ソクラテス、どうしたんだ。その顔は何だ。何という恥さらしだ。国元では、おまえはもう死んだものとして泣かれ、名を呼んで弔われたんだぞ。子どもたちには、属州の司法官の裁定で後見人がつけられた。おまえの女房は、弔いの務めをすっかり果たしたあと、長い嘆きと悲しみにやつれ、泣き暮らして目もほとんど潰れんばかりだというのに、家の不幸を新しい婚礼の喜びで明るくしろと、実家の親に迫られている。それなのにおまえは、こんなところで亡霊みたいな姿をさらして、おれたちに大恥をかかせているとは」

「ねえ、アリストメネス」とあいつは言った。「きみは知らないんだね、運命というやつの、つるつる滑る曲がり道も、気まぐれな不意打ちも、行ったり来たりの浮き沈みも」

そう言うと、さっきから恥ずかしさで真っ赤になっていた顔を、つぎはぎのぼろ布で覆い隠した。おかげで、へそから下腹までの残りのからだがむき出しになってしまった。これほど惨めな有様を見るに忍びず、おれは手をかけて、なんとか立ち上がらせようとした。

だがあいつは、頭を覆ったまま言った。「ほうっておいてくれたまえ、ほうっておいて。運命の女神には、自分で打ち立てた戦勝記念碑を、もうしばらく眺めて楽しんでいてもらおうじゃないか」

1.7

おれはどうにかついて来させ、同時に、自分の二枚の着物のうち一枚を脱いで、急いであいつに着せてやった――いや、覆い隠してやったというべきか――そしてすぐさま風呂に入れた。香油を塗るのも、からだを拭くのも、おれが自分で世話をした。積もりに積もった垢を、骨を折ってこすり落とした。すっかり手当てがすむと、おれ自身くたくただったが、疲れきったあいつをやっとのことで支えながら宿へ連れていった。寝台で休ませ、食べ物で腹を満たし、酒で気をほぐし、四方山話で慰めてやった。もう話にも冗談にも気が乗って、気のきいた軽口が出はじめ、よく響く冗談がとびかいだしたころ、あいつは胸の奥底から苦しげなため息をつき、右手で荒々しく額を打ちながら、言いだした。「ああ、ぼくはなんて不幸なんだろう。評判の剣闘士の見世物とやらを楽しもうと追いかけたばかりに、こんな苦しみにはまりこんでしまったんだからね。知ってのとおり、ぼくは商売でマケドニアへ出かけた。十か月そこで精を出して、懐もほどよく温まって帰る途中、ラリッサに着くすこし手前で、通りがけにその見世物を見ていこうと思ったのさ。ところが、人里離れた、穴だらけの谷間で、とてつもない盗賊どもに取り囲まれて、何もかも奪われ、やっとのことで逃げのびた。そうして、すっかり弱りはてて、メロエという宿のおかみのところに転がりこんだ。もう婆さんだが、これがなかなかどうして小ぎれいな女でね。ぼくはその女に、長い旅のわけも、気がかりな帰郷のわけも、みじめな追いはぎの一件も、洗いざらい話して聞かせたんだ。女はぼくを、このうえなく親切にもてなしはじめた。ありがたい、しかもタダの夕食をふるまってくれてね。それから情欲に駆られて、ぼくを自分の寝床に引き入れた。そして哀れなぼくは、あの女と寝たとたん、そのたった一度の交わりで、あの年寄りの疫病神をしょいこんでしまったというわけさ。親切な盗賊どもがからだを隠すのにと残してくれた着物までも、あの女に貢いだよ。まだ元気だったころ、袋かつぎをして稼いだわずかな手間賃もね。そうしてとうとう、さっききみが見たあの姿にまで落ちぶれたのさ。けっこうな女房どのと、つれない運命のおかげでね」

「まったく、おまえなんか、どんなひどい目にあっても当然だ」とおれは言った。「いや、どん底よりもっとひどい目があるなら、それにだってな。色事の楽しみと、革みたいにしなびた売女とを、家の守り神と子どもたちより大事にしたんだからな」

1.8

するとあいつは、親指の隣の指を口に当て、呆然として、「しっ、しっ」と言った。そして、話しても安全かとあたりを見まわしながら言った。「よしたまえ、神のごときあの女の悪口は。舌がすべると、とんだ災いを招くよ」

「なんだって?」とおれは言った。「その大した力をもつ女王さまの、宿屋のおかみってのは、いったいどんな女なんだ」

「魔女さ」とあいつは言った。「神々の力をもつ女だよ。天を引きおろし、大地を宙に吊るし、泉を固め、山を溶かし、亡霊を呼びあげ、神々を引きずりおろし、星々の光を消し、冥府タルタロスさえも照らしだす」

「頼むから」とおれは言った。「悲劇の幕を引きあけ、芝居の垂れ幕はたたんで、普通の言葉で話してくれ」

「あの女のしわざを一つ二つ、いや、たっぷり聞きたいかね」とあいつは言った。「土地の者ばかりか、インド人も、東西二つのエチオピア人も、地球の裏側の対蹠人までも、自分に死ぬほど惚れさせるなんてのは、あの女の術にとっては木の葉みたいなもの、ほんのお遊びさ。それより、大勢の目の前でやってのけたことを聞きたまえ。

「ほかの女に手を出したというんで、あの女は自分の情夫を、ひと言でビーバーという獣に変えてしまった。あの獣は、捕まりそうになると、自分の陰部を噛み切って追っ手から逃れるというだろう。あの男にも同じことが起こるように、という趣向さ。近所の宿屋の亭主も、商売がたきだというんで蛙に変えた。いまではあの爺さん、自分の酒甕の中を泳ぎまわり、澱の底に沈んだまま、昔なじみの客たちに、しゃがれ声でまめまめしくゲロゲロと呼びかけているよ。あの女に不利な弁論をしたというんで、広場の弁護士を一人、雄羊に変えた。いまでは、その雄羊が訴訟を弁じているのさ。それから、情夫の女房が自分のことを口汚くあてこすったというんで、すでに身ごもっていたその女の子宮を閉ざし、胎児の育ちを止めて、永遠の妊娠の罰を下した。みんなが数えているところでは、かわいそうに、あの女はもう八年も重荷をかかえて、まるで象でも産むつもりみたいに腹をふくらませているよ。

1.9

「そんなことがたびたびあって、大勢が害を受けたものだから、町じゅうに怒りが広がって、翌日あの女を石打ちで厳しく罰することが決まった。だがあの女は、呪文の力でその計画の先回りをした。かのメデイアが、クレオンからたった一日の猶予をもらい、その屋敷も、娘も、老王その人も、冠から噴き出す炎で焼きつくしたように、この女も――このあいだ酔っぱらってぼくに話したところでは――墓場の呪いを穴の中で執りおこない、神々の声なき力で、町の者みなをそれぞれの家に閉じこめてしまったんだ。まる二日のあいだ、錠をこわすことも、戸をはずすことも、しまいには壁に穴をあけることさえできなかった。とうとう人々は互いに励ましあって声をそろえ、あの女には決して手を出さない、ほかのことを企む者があれば救いの手を差しのべる、とこのうえなく厳かに誓って叫んだ。そうしてようやく機嫌を直して、あの女は町じゅうを解き放った。ところが、あの集会を言いだした男だけは、真夜中に、家ごと――つまり壁も床も土台もそっくり――閉ざされたままの姿で、百マイル離れた別の町へ運んでいった。ごつごつした山のてっぺんにあって、そのせいで水にも事欠く町さ。だが住人の家々が建てこんでいて、新しい客の入る余地がなかったので、あの女はその家を町の門の前に放り出して立ち去ったというわけだ」

1.10