CAPITVLVM SECVNDVM · Spongia

この章で読むのは、アプレイウス『変身物語』第1巻11〜19節にあたる部分です。魔女メロエの恐ろしい話を聞いたアリストメネスは、夜明け前に逃げだそうとソクラテスを誘います。ところがその夜、宿の扉が破られ、二人の魔女が部屋に入ってきます。寝台の下に隠れたアリストメネスの目の前で、ソクラテスは喉を切られ、心臓を抜きとられます。翌朝、何ごともなかったかのように起きてきたソクラテスと、二人はふたたび旅に出ますが……。

文法。 この章の文法は 独立文中の接続法と疑問文の形 です(Grammatica · 独立文中の接続法と疑問文の形)。本文の会話を読みながら、主文に置かれた接続法(dormiāmus, supersit, trānseās, dīcam)と、quīn, num, an, cūr で始まる疑問文に気をつけてください。

語彙。 この章で覚える語は、章末の Vocābula nova(Vocābula nova)にまとめてあります。どれもラテン語の文章でよく出会う語か、アプレイウスが繰り返し使う語で、本文で初めて出てくるところに欄外注があります。

Lēctiō

‘Mīra’ inquam ‘nec minus saeva, mī Sōcratēs, nārrās. Mihi quoque nōn parvam sollicitūdinem attulistī, immō vērō metum, nē illa mulier, deōrum ministeriō ūsa, haec verba nostra cognōscat. Itaque nunc dormiāmus, et ante lūcem hinc quam longissimē fugiāmus!’

Met. 1.11sollicitūdō -inis f = cūra et timorministerium -ī n = officium servī; auxilium

Haec adhūc mē suādente, bonus Sōcratēs, vīnō nimiō ac diūturnō labōre fatīgātus, iam altē dormiēbat. Ego vērō forēs clausī et firmāvī, grabātulum etiam meum probē post ōstium supposuī, et in eō iacuī. Ac prīmum prae metū nōn dormiēbam; deinde, circā mediam noctem, paulum dormīvī. Commodum dormīveram, et repente forēs magnā vī aperiuntur, tantā ut latrōnēs adesse crēderēs, immō vērō frāctae in terram prōsternuntur. Tum grabātulus meus, alioquī brevis et ūnō pede carēns ac vetus, tantā vī et ipse prōsternitur, et mē, ex eō excussum, versus tegit.

suādēre suāsisse = monēre ut aliquis aliquid faciatfirmāre: ita claudere ut nēmō aperīre possitgrabātulus -ī m: in eō pauperēs dormiuntōstium -ī n = forēssuppōnere -posuisse = sub aliquā rē pōnere; hīc: ad forēs pōnererepente = subitōprōsternere -strāvisse: ad terram iacerealioquī = praetereāexcutere -cussisse: vī ex aliquā rē mittere

Tunc ego sēnsī quōsdam affectūs saepe in contrārium vertī: nam ut lacrimae saepe dē gaudiō prōdeunt, ita ego in illō nimiō timōre rīdēbam, dē Aristomene testūdō factus. Ac dum, humī dēiectus et grabātulō tēctus, exspectō quid fīat, videō duās mulierēs seniōrēs. Ūna lūmen gerēbat, altera spongiam et nūdum gladium. Sīc ad Sōcratem bene dormientem accessērunt.

Met. 1.12prōdīre -iisse = exīretestūdō -inis f: animal tardum quod domum suam in tergō portatdēicere -iēcisse = ad terram iacerespongia -ae f: rēs mollis quae aquam in sē capit

Tum illa quae gladium habēbat ‘Hic est,’ inquit ‘soror Panthia, cārus meus Endymiōn, hic Catamītus et amātor meus, quī diēs noctēsque mē fefellit; hic, quī amōre meō sprētō nōn sōlum mē verbīs turpibus laedit, vērum etiam fugam parat. At ego scīlicet, ab Ulixe dēserta ut Calypsō, aeternam sōlitūdinem flēbō.’

sōlitūdō -inis f < sōlus: vīta sine aliīs hominibus; etiam locus dēsertus

Tum dexteram porrēxit mēque Panthiae suae dēmōnstrāvit. ‘At hic bonus’ inquit ‘Aristomenēs, quī huius fugae auctor fuit, nunc mortī proximus sub grabātulō iacet et haec omnia cōnspicit. Putat sē contumēliās meās sine poenā lātūrum esse. Efficiam ut sērō, immō statim, immō vērō iam nunc et prō verbīs praecēdentibus et prō oculīs quī omnia spectant poenās det!’

porrigere -rēxisse: manum longē tendere; manū tendendō daredēmōnstrāre = ostenderecōnspicere -spexisse = vidērecontumēlia -ae f = iniūria quae verbīs aut factīs fitsērō = tardē, post tempuspraecēdere -cessisse = ante īre

Haec ego ut audīvī, miser, frīgidus factus sum, et vīscera mea timōre quatiēbantur, ita ut grabātulus etiam, ā mē agitātus, super mē movērētur. At bona Panthia ‘Quīn igitur,’ inquit ‘soror, hunc prīmum occīdimus?’

Met. 1.13frīgidus -a -um: quālis aqua est hiemevīscera -um n: quae intrā corpus sunt, ut corquatere = vī movēre, agitāre

Ad haec Meroē (sīc enim, ut tunc comperī, vērē nōmen eius erat in fābulīs Sōcratis) ‘Immō’ ait ‘supersit hic saltem, quī miserī huius corpus parvā terrā sepeliat!’ Et capite Sōcratis in alteram partem versō, per iugulum gladium tōtum ūsque ad manum eī immīsit. Tum sanguinem pōculō dīligenter excēpit, ut nūlla pars eius passim in terram caderet. Hoc spectāculum meīs oculīs vīdī.

saltem = sī nōn plūs, at certēsepelīre -īvisse: mortuum in terrā pōnereiugulum -ī n: pars corporis sub ōre, quā gladius facile necatimmittere -mīsisse = intrō mitterepōculum -ī n: quod ad ōs fertur, vīnō aut aquā plēnumdīligenter = magnā cum cūrā

Nam etiam, nē quid ā mōre sacrōrum mūtāret, dexteram per vulnus ad vīscera immīsit, et cor miserī amīcī meī Meroē bona ēripuit. Ille autem, iugulō ferrō caesō, vōcem, immō clāmōrem incertum per vulnus effundēbat et spīritum vix dūcēbat. Tum Panthia vulnus, quā maximē patēbat, spongiā clausit et ‘Ō spongia,’ inquit ‘in marī nāta, cavē per fluvium trānseās!’ Hīs dictīs ambae ūnā, grabātulō remōtō, super faciem meam sēdērunt, quoad mē tōtum aquā turpissimā perfūdērunt.

incertus -a -um ↔︎ certuscavē + coni. = nōlī; cavē trānseās = nōlī trānsīrefluvius -ī m = flūmenambō -ae -ō = ūnus et alter simulremovēre -mōvisse: aliō movēre, auferreperfundere -fūdisse: tōtum aquā tegere

Vix illae līmen ēvāserant, et forēs integrae iterum stābant: omnia in locum suum reversa erant. At ego, ut eram, humī iacēbam, sine animō, nūdus et frīgidus et aquā illā turpī perfūsus. Eram quasi recēns ex mātre nātus, immō vērō paene mortuus, vel certē iam crucī dēstinātus. Tum ‘Quid’ inquam ‘dē mē fīet, ubi iste iugulātus māne appāruerit? Num quis mihi vēra perferentī crēdet? Quid dīcam? Quō fugiam?

Met. 1.14crux crucis f: in eā servī et latrōnēs suspenduntur et moriunturdēstināre = statuere; crucī dēstinātus: quem crux iam exspectatiugulāre < iugulum: per iugulum occīdereperferre -tulisse: hīc = nūntiāre

‘“Clāmārēs saltem, auxilium petēns, sī resistere vir tantus mulierī nequībās! In cōnspectū tuō homō iugulātur, et tacēs? Cūr tē nōn eōdem modō occīdērunt? Cūr saevae illae vel propter indicium sceleris arbitrō pepercērunt? Ergō, quoniam mortem ēvāsistī, nunc ad eam redī!”’

resistere -stitisse: contrā stāre, vim prohibērenequīre -īvisse = nōn posseindicium -ī n: id quō aliquid ostenditur; hīc: quod tū nūntiāre potesarbiter -trī m: quī adest et videt; testis

Haec iterum atque iterum mēcum cōgitābam, et nox in diem ībat. Itaque statuī ante lūcem nūllō vidente abīre et viam, quamvis trepidō pede, inīre. Rēs meās sūmō, et manū subditā forēs aperīre cōnor. At illae probae et fidēlēs forēs, quae nocte suā sponte apertae erant, nunc vix tandem et aegerrimē aperiuntur.

trepidus -a -um: timōre agitātussubdere -didisse = sub aliquā rē dareprobus -a -um = bonus, honestussponte suā = nūllō cōgente, per sē

‘Ō tū,’ inquam ‘ubi es? Aperī forēs hospitiī! Ante lūcem īre volō.’ Custōs forium, post ōstium humī iacēns et adhūc paene dormiēns, ‘Quid?’ inquit. ‘Tū ignōrās viās latrōnibus plēnās esse? Et hāc nocte iter incipis? Nam etsī tū, alicuius sceleris tibi cōnscius, morī cupis, nōs nōn caput tam vacuum habēmus, ut prō tē moriāmur. Nōlī exīre!’

Met. 1.15cōnscius -a -um: quī scit; sibi cōnscius: quī culpam suam scit

‘Nōn longē’ inquam ‘lūx abest. Et praetereā, quid hominī pauperrimō latrōnēs auferre possunt? An ignōrās nūdō nē ā decem quidem fortissimīs quicquam ēripī posse?’

Ad haec ille, adhūc dormiēns, in alterum latus sē vertit. ‘Unde autem’ inquit ‘sciō an tū comitem illum tuum, cum quō sērō hūc vēnistī, iugulāveris et nunc fugā salūtem petās?’

Illā hōrā meminī mē, terrā apertā, Tartara et in eīs canem Cerberum, illam bēstiam, mē prōrsus edere cupientem, prōspexisse. Ac tum sēnsī bonam Meroēn profectō nōn misericordiā iugulō meō pepercisse, sed mē crucī servāvisse, quia saeva erat.

prōrsus = omnīnō, plānēprōspicere -spexisse = prōcul vidēreprofectō = certē, vērē

Itaque mē intrō redūxī, et dē genere mortis obeundae mēcum cōgitābam. Sed Fortūna nūllum aliud tēlum ad mortem praeter sōlum grabātulum mihi dabat. ‘Iam iam, grabātule,’ inquam ‘animō meō cārissime, quī mēcum tot mala tulistī, cōnscius et arbiter eōrum quae nocte gesta sunt, quem sōlum testem habeō: tū mihi, ad mortem festīnantī, tēlum quod mē servet dā!’

Met. 1.16redūcere -dūxisse = rūrsus dūcerefestīnāre = properāre

Et cum dictō vinculum ē grabātulō dētrahere aggredior, ut mē suspenderem. Partem eius ad summum mūrum fīxī, alteram in orbem coēgī; tum, grabātulō ascēnsō, ad mortem sublātus, capite immissō vinculum induō. Deinde pede alterō id quō sustinēbar repellō, ut pondere corporis vinculum iugulum premeret et spīritum auferret. Sed repente vetus alioquī vinculum frangitur, atque ego dē altō in Sōcratem (nam iūxtā mē iacēbat) incidō et cum eō in terram cadō.

induere -duisse: vestem in corpus pōnere; hīc: circum caput pōnererepellere reppulisse = ā sē pellere

Et ecce in ipsō mōmentō custōs ille intrat, magnō cum clāmōre: ‘Ubi es tū, quī mediā nocte tam vehementer festīnābās, et nunc dormīs?’

Met. 1.17mōmentum -ī n: tempus brevissimumvehementer = magnā vī

Ad haec Sōcratēs, nesciō an cāsū nostrō an illīus clāmōre, ē somnō prior surgit. ‘Nōn’ inquit ‘immeritō hospitēs omnēs eōs quī hospitia tenent ōdērunt. Nam iste, dum intrat (crēdō, ut aliquid rapiat), magnō clāmōre mē, alioquī fatīgātum, ex altissimō somnō excussit.’

immeritō = sine causā; nōn immeritō = iūre

Ego laetus surgō, gaudiō nōn spērātō perfūsus. ‘Ecce,’ inquam ‘custōs fidēlissime, comes et pater meus et frāter meus, quem tū, vīnō plēnus, ā mē occīsum esse mentiēbāris!’ Et cum dictō Sōcratem amplexus sum. At ille, odōre illīus aquae turpissimae percussus, quā mē Lamiae illae perfūderant, vehementer mē repellit. ‘Abī ā mē!’ inquit. ‘Quam turpis est odor tuus!’ Et causās huius odōris inquīrere coepit.

amplectī -plexum: ad pectus suum tenēreodor -ōris m: flōrēs odōrem bonum, aqua turpis odōrem malum habetinquīrere -quīsīvisse = quaerere

At ego miser aliquid aliud statim fīnxī et intentiōnem eius ad alium sermōnem vertī. Tum dexteram eius cēpī et ‘Quīn īmus,’ inquam ‘et iter, dum frīgidum est, facimus?’ Rēs meās sūmō, et mercēde hospitiī solūtā iter incipimus.

intentiō -ōnis f: id ad quod animus spectat

Aliquantum prōcesserāmus, et iam sōle oriente omnia lūce plēna erant. Et ego dīligenter iugulum comitis īnspiciēbam, quā parte gladium immissum vīderam. Et mēcum ‘Ō miser,’ aiō ‘quī pōculīs et vīnō sepultus haec mala in somnīs vīdistī! Ecce Sōcratēs integer et sānus. Ubi vulnus, ubi spongia? Ubi vestīgium tam altum, tam recēns? Ergō haec omnia mendācia somnī erant!’

Met. 1.18

Et ad illum ‘Nōn’ inquam ‘immeritō medicī dīcunt hominēs cibō et vīnō plēnōs saeva et gravia in somnīs vidēre. Equidem, quia pōculīs minus temperāvī, nox mala saevās imāginēs mihi obtulit, ut adhūc mē crēdam cruōre hūmānō perfūsum atque impiātum.’

temperāre + dat.: modum servārecruor -ōris m = sanguisimpiāre < impius: scelere turpem facere

Ad haec ille rīdēns ‘At tū’ inquit ‘nōn sanguine sed aquā illā perfūsus es. Vērum tamen et ipse in somnīs iugulārī mihi vīsus sum. Nam et iugulum hoc dolēbat, et cor ipsum mihi ēripī putāvī; et nunc etiam spīritus mē dēficit, genua quatiuntur, vix prōcēdō, et cibum aliquem dēsīderō, quō fīam fortior.’

genū -ūs n, pl. genua: in genua cadimus cum deōs ōrāmus

‘Ecce,’ inquam ‘cibus tibi parātus est,’ et cum dictō cāseum cum pāne, quem mēcum portābam, eī porrigō. ‘Iūxtā arborem istam sedeāmus!’ aiō.

cāseus -ī m: cibus albus et dūruspānis -is m: cibus ex frūmentō factus

Quō factō, et ipse aliquid sūmō, eumque avidē edentem aspiciēns, videō eum, colōre albō ac malō, dēficere. Sīc enim color eius mūtātus erat, ut ego prae metū Furiās illās noctis cōgitārem. Itaque parva pars pānis, quam prīmum sūmpseram, in mediō iugulō meō manēbat, nec dēscendere nec ascendere poterat. Nam etiam quod hominēs nōn crēbrī per viam incēdēbant, metus meus crēscēbat: quis enim crēderet dē duōbus comitibus alterum sine alterīus culpā occīsum esse?

Met. 1.19avidē = magnā cupiditātecrēber -bra -brum = multus, saepe vīsus

Vērum ille, ut satis cibī sūmpserat, vehementer aquam dēsīderābat: nam magnam partem optimī cāseī avidē ēderat. Et haud longē ā rādīcibus arboris placidus fluvius stāre vidēbātur, colōre argentō similis. ‘Ecce,’ inquam ‘aqua tibi parāta est!’ Surgit ille, et, paulum quaerēns rīpam faciliōrem, in genua sē pōnit et avidē aquam affectat.

rādīx -īcis f: pars arboris quae sub terrā estplacidus -a -um ↔︎ saevus; hīc: quī vix movētur

Vix aquam ōre attigerat, et in iugulō eius vulnus altē aperītur. Spongia illa repente ex eō cadit, eamque cruor admodum exiguus sequitur. Dēnique corpus mortuum in flūmen paene cecidisset, nisi ego, alterō eius pede retentō, vix et aegrē ad rīpam superiōrem perdūxissem. Sīc miser Sōcratēs interiit. Ibīdem eum, magnō cum lūctū, prope flūmen sepelīvī, et terrā in sempiternum tēxī.

attingere -tigisse = tangeresempiternus -a -um = aeternus; in sempiternum = in aeternum

Ipse trepidus et maximē mihi timēns per dēsertās et viā carentēs sōlitūdinēs fūgī. Et quasi caedis hūmānae cōnscius patriam et domum relīquī, et ultrō exsilium petīvī; nunc novīs nūptiīs iūnctus in Aetōliā habitō.

Grammatica · 独立文中の接続法と疑問文の形

アリストメネスは「夜明け前に逃げよう」と誘い、メロエは「せめてこいつは生かしておけ」と言いわたし、パンティアは海綿に「川を渡るな」と言いつけます。ひとり残されたアリストメネスは「何と言えばいい、どこへ逃げればいい」と思い迷います。誘う、命じる、禁じる、迷う。ラテン語はこれを、主文に置いた接続法で言い表します。これを独立文中の接続法と呼びます。この章の会話は、それと疑問文であふれています。もう一度見てみましょう。

ベネット『新しいラテン語文法』では、独立文中の接続法が §272–277(奨励 §274、命令 §275、禁止 §276、審議 §277)、目的を表す関係節が §282.2、疑問文の形が §162、quīn で始まる疑問文が §281.3 です。過去の命令はベネットになく、アレンとグリーノーの『新ラテン語文法』(Allen and Greenough’s New Latin Grammar)§439b にあります。

意志の接続法

独立文に置かれた接続法のうち、話し手の意志を表すものを意志の接続法と呼びます。人称と時制、そして前に置かれる語で、次の四つに分かれます。

用法 人称と時制 意味 本文の例
奨励(hortātīvus) 一人称複数・現在 〜しよう dormiāmus「寝よう」
命令(iussīvus) 三人称・現在 〜するがよい、〜させよ supersit hic saltem「せめてこいつは生き残るがよい」
禁止(prohibitīvus) 二・三人称、nē などと 〜するな cavē … trānseās「渡るな」
審議(dēlīberātīvus) 疑問文で、現在・未完了過去 〜したものか Quid dīcam?「何と言えばいい」

否定は、奨励・命令・禁止が nē、審議が nōn です。

奨励と命令

一人称複数の現在接続法は、「(わたしたちは)〜しよう」と誘います。これが奨励です。

Itaque nunc dormiāmus, et ante lūcem hinc quam longissimē fugiāmus!
だからいまは寝よう、そして夜明け前に、ここからできるだけ遠くへ逃げよう。

三人称なら「〜するがよい」「〜させよ」と命じます。これが命令です。

… supersit hic saltem, quī miserī huius corpus parvā terrā sepeliat!
せめてこいつは生き残るがよい=こいつだけは生かしておくのよ。この哀れな男のなきがらを、わずかな土で葬るためにね。

後半の sepeliat も接続法ですが、こちらは独立文ではありません。関係詞 quī に導かれて、「〜するために」という目的を表しています(quī = ut is「その者が〜するように」)。

命令の接続法を未完了過去に置くと、「〜すべきだった(のに、しなかった)」という、過ぎたことへの非難になります。アリストメネスが自分で自分を責めるせりふです。

Clāmārēs saltem, auxilium petēns, sī resistere vir tantus mulierī nequībās!
おまえほどの大の男が女ひとりに手向かいできなかったのなら、せめて助けを求めて叫ぶべきだったのだ。

禁止

禁止は nē に現在か完了の接続法を添えても言えますが、古典の散文ではまれです。ふつうは nōlī(複数 nōlīte)+不定詞か、cavē +接続法を使います。

‘Ō spongia,’ inquit ‘in marī nāta, cavē per fluvium trānseās!’
ちょいと海綿や、海で生まれたおまえ、川を渡るんじゃないよ。

cavē は cavēre「用心する」の命令法なので、直訳すれば「川を渡ることに用心せよ」です。cavē nē trānseās とも言います。

Nōlī exīre!
出ていくことを望むな=出ていくんじゃねえ。

審議

迷い、ためらい、憤りのこもった疑問文に接続法を使うと、「〜したものか」「〜すべきだろうか」という意味になります。これが審議です。たいていは答えを求めない問いで、現在のことは現在、過去のことは未完了過去で言います。

Quid dīcam? Quō fugiam?
何と言えばいい。どこへ逃げればいい。

quis enim crēderet dē duōbus comitibus alterum sine alterīus culpā occīsum esse?
二人連れのうち一人が、もう一人の落ち度もなしに殺されたなどと、いったいだれが信じただろう。

疑問文の形

ラテン語の疑問文は、何で始まるかで、どんな答えを見こんでいるかがわかります。

始まり 問いの性格 本文の例
疑問詞 quis, quid, cūr, ubi, unde, quō 内容を問う(語疑問) Cūr tē nōn eōdem modō occīdērunt?
-ne(問う語の後ろにつける) 「はい」か「いいえ」かを問う(文疑問) —
nōnne 「はい」を見こむ —
num 「いいえ」を見こむ Num quis mihi vēra perferentī crēdet?
疑問の語なし 驚き、憤り Tū ignōrās viās latrōnibus plēnās esse?

an はふつう「〜か、それとも〜か」と問う二重疑問の後半を導きます。一つだけの問いの頭に置かれると、-ne, nōnne, num と同じ働きをし、とくに相手に問い返して打ち消す響きになります。

An ignōrās nūdō nē ā decem quidem fortissimīs quicquam ēripī posse?
まさか知らないわけじゃあるまい、裸の者からは、たとえ十人の力自慢でも、何ひとつ奪えないってことを。

quīn「なぜ〜しないのか」に直説法の疑問文をつづけると、命令法や奨励の接続法と同じく「〜しよう」「〜しろ」の意味になります。

‘Quīn igitur,’ inquit ‘soror, hunc prīmum occīdimus?’
なぜまずこいつを殺さないの=それじゃ姉さん、まずはこいつを殺しちゃおうよ。

アリストメネスの Quīn īmus も同じで、「さあ行こう」という誘いです。

本文の会話で主文の動詞が接続法なら、まず人称と、前に置かれた語を見ます。一人称複数なら奨励、三人称なら命令、nē や cavē がつけば禁止、疑問文なら審議です。そのうえで、誘いか、命令か、自問かを文脈で決めます。疑問文では先頭の語を見ます。疑問詞なら内容を問い、num は「いいえ」を、nōnne は「はい」を見こみます。quīn なら誘いか命令、an なら問い返しです。

Cultūra · 魔女の夜、宿屋の部屋

Stilus · 寝台への呼びかけ

Pēnsum

Pēnsum A

語尾を補いなさい。それぞれ奨励・命令・禁止・審議のどれにあたるかも答えなさい。

  1. ‘Ante lūcem hinc fugi___ (nōs)!’ inquit Aristomenēs Sōcratī.
  2. ‘Hic saltem super___!’ inquit Meroē.
  3. ‘Ō spongia, cavē per fluvium trānse___!’
  4. ‘Quid dīc___? Quō fugi___?’ inquam.
  5. ‘Clāmā___ saltem, sī resistere nequībās!’
  6. ‘Iūxtā arborem istam sede___ (nōs)!’ inquam Sōcratī.
  7. ‘Cavē hāc nocte ex___!’ inquit custōs.
  8. ‘Custōs forēs aperi___!’
  9. ‘Num quis mihi crēd___?’
  10. Quid fac___? Nec manēre poteram nec fugere.

Pēnsum B

下の語から選んで補いなさい。どれも Vocābula nova の語です。

crucī · cruor · fluvium · grabātulum · iugulum · ōstium · pōculō · repente · sepelīvit · spongiā · vehementer

Aristomenēs forēs clausit et ___ suum post ___ posuit. Mediā nocte forēs ___ aperiuntur, et duae mulierēs intrant. Meroē gladium per ___ Sōcratis immīsit et sanguinem ___ excēpit; Panthia vulnus ___ clausit. Aristomenēs putābat sē iam ___ dēstinātum esse, et sē suspendere voluit; sed vinculum frāctum est. Māne Sōcratēs ___ aquam dēsīderābat. Sed ubi ad ___ in genua sē posuit, vulnus apertum est, et spongia cecidit; ___ exiguus eam secūtus est. Aristomenēs amīcum prope flūmen ___.

Pēnsum C

Latīnē respondē.

  1. Cūr Aristomenēs ante lūcem fugere volēbat?
  2. Quid Aristomenēs post ōstium posuit? Cūr?
  3. Quid mediā nocte factum est?
  4. Cūr Aristomenēs in tantō timōre rīdēbat?
  5. Quae mulierēs intrāvērunt, et quid ferēbant?
  6. Quid Meroē Sōcratī fēcit? Quid Panthia?
  7. Cūr Meroē Aristomenem nōn occīdit?
  8. Cūr Aristomenēs sē suspendere voluit? Cūr nōn periit?
  9. Quid custōs forium dē Aristomene putābat?
  10. Quid Aristomenēs māne dē nocte crēdēbat?
  11. Quōmodo Sōcratēs periit?
  12. Ubi nunc Aristomenēs habitat? Cūr?

Vocābula nova

この章で覚える語です。どれもラテン語の文章でよく出会う語か、アプレイウスが繰り返し使う語です。ラテン語で最もよく使われる約1000語と、ディキンソン大学の『ラテン語基本語彙』(Latin Core Vocabulary)の語は、既知として載せていません。めったに出てこない語や、あとの章で覚える語も、この章では欄外注で読めれば十分なので載せていません。

Nōmina

  • arbiter -trī m
  • contumēlia -ae f
  • crux crucis f
  • cruor -ōris m
  • fluvius -ī m
  • genū -ūs n
  • grabātulus -ī m
  • indicium -ī n
  • intentiō -ōnis f
  • iugulum -ī n
  • ministerium -ī n
  • mōmentum -ī n
  • odor -ōris m
  • ōstium -ī n
  • pānis -is m
  • pōculum -ī n
  • rādīx -īcis f
  • sōlitūdō -inis f
  • sollicitūdō -inis f
  • spongia -ae f
  • vīscera -um n

Adiectīva

  • ambō -ae -ō
  • cōnscius -a -um
  • crēber -bra -brum
  • frīgidus -a -um
  • incertus -a -um
  • placidus -a -um
  • probus -a -um
  • sempiternus -a -um
  • trepidus -a -um

Verba

  • amplectī -plexum
  • attingere -tigisse
  • cōnspicere -spexisse
  • dēicere -iēcisse
  • dēmōnstrāre
  • dēstināre
  • excutere -cussisse
  • festīnāre
  • firmāre
  • immittere -mīsisse
  • impiāre
  • induere -duisse
  • inquīrere -quīsīvisse
  • iugulāre
  • nequīre -īvisse
  • perferre -tulisse
  • perfundere -fūdisse
  • porrigere -rēxisse
  • praecēdere -cessisse
  • prōdīre -iisse
  • prōspicere -spexisse
  • prōsternere -strāvisse
  • quatere
  • redūcere -dūxisse
  • removēre -mōvisse
  • repellere reppulisse
  • resistere -stitisse
  • sepelīre -īvisse
  • subdere -didisse
  • suādēre suāsisse
  • suppōnere -posuisse
  • temperāre

Cētera

  • alioquī
  • avidē
  • dīligenter
  • immeritō
  • profectō
  • prōrsus
  • repente
  • saltem
  • sērō
  • sponte suā
  • vehementer

Ex Apuleiō

アプレイウスの原文(1.13.3–1.13.7)です。本文の 1.13 の段落と読みくらべなさい。

Ad haec Meroē (sīc enim reāpse nōmen eius tunc fābulīs Sōcratis convenīre sentiēbam) ‘Immō’ ait ‘Supersit hic saltem, quī misellī huius corpus parvō contumulet humō,’ et capite Sōcratis in alterum dīmōtō latus per iugulum sinistrum capulō tenus gladium tōtum eī dēmergit, et sanguinis ēruptiōnem utriculō admōtō excipit dīligenter, ut nūlla stilla comparēret usquam: haec ego meīs oculīs aspexī. Nam etiam, nē quid dēmūtāret, crēdō, ā victimae religiōne, immissā dexterā per vulnus illud ad vīscera penitus, cor miserī contubernālis meī Meroē bona scrūtāta prōtulit, cum ille impetū tēlī praesecātā gulā vōcem, immō strīdōrem incertum per vulnus effunderet et spīritum rebullīret. Quod vulnus quā maximē patēbat spongiā offulciēns Panthia ‘Heus tū’ inquit ‘Spongia, cavē in marī nāta per fluvium trānseās.’

reāpse = rē vērā, vērēcontumulāre = sepelīredīmovēre -mōvisse = aliō movēre; hīc = verteresinister -tra -trum ↔︎ dextercapulus -ī m: pars gladiī quam manus tenet; capulō tenus = ūsque ad manumdēmergere -mersisse = immittereēruptiō -ōnis f: quod subitō et vī exitutriculus -ī m = pōculum parvum; admovēre -mōvisse = ad aliquid movērestilla -ae f: pars minima aquae aut sanguiniscomparēre = appārēreusquam = ūllō locōdēmūtāre = mūtārevictima -ae f: animal quod deīs caeditur; religiō hīc = mōs sacrōrumcontubernālis -is m = amīcus vetusscrūtārī = dīligenter quaererepraesecāre = caedere; gula -ae f = iugulumstrīdor -ōris m = clāmor nōn hūmānusspīritum rebullīre: spīritum cum sanguine reddereoffulcīre = claudereheus = vōx vocantis
  1. 独立文で使われた接続法を二つ探し、それぞれ命令と禁止のどちらにあたるか答えなさい。
  2. quī misellī huius corpus parvō contumulet humō の contumulet も接続法ですが、独立文の接続法ではありません。この関係節は何を表していますか。
  3. 本文は utriculō, strīdōrem, offulciēns をそれぞれどう言い換えていますか。

Versiō · 第1巻11〜19節 全訳

「なんとも不思議な話だな」とおれは言った。「それに劣らず、むごい話だ、なあソクラテス。おかげでおれまで、少なからぬ不安を、いや、恐怖を叩きこまれたぞ。小石どころか、槍を投げこまれた心地だ。あの婆さんが、同じように何かの神霊の力を使って、おれたちのこの話を聞きつけはしないかとな。だから早めに休んで、眠りで疲れを癒したら、夜が明けないうちに、ここからできるかぎり遠くへ逃げだそう」こうおれがまだすすめているうちに、人のいいソクラテスは、慣れない深酒と長いあいだの疲れにやられて、もう眠りこみ、高いびきをかいていた。おれのほうは、扉を閉めて閂をしっかりかけ、さらにちっぽけな寝台を蝶番の陰に据えて、ぴったり押しつけてから、その上に横になった。はじめは怖さのあまりしばらく目を覚ましていたが、やがて、かれこれ子の刻のころ、ほんの少しまどろんだ。まどろんだと思ったとたん、いきなり、盗賊のしわざとはとても思えないほどの勢いで扉が押しあけられた。いや、それどころか、蝶番がへし折られ、根こそぎもぎとられて、扉はばったりと倒れた。寝台は、もともと寸足らずで、脚が一本欠けているうえに腐りかけていたから、これほどの勢いのすさまじさにひとたまりもなくひっくり返り、転がり落ちて放り出されたおれの上に、逆さまに落ちてきて、すっぽりと覆いかぶさった。

1.11

そのときおれは、ある種の感情は生まれつき正反対のものに転じるものだと悟った。うれし涙がよくこぼれるように、あれほどの恐怖のさなかで、おれは笑いをこらえることができなかったのだ。アリストメネスから亀へと変身したわけだからな。さて、いちばん下に押しつぶされたまま、寝台の機転に守られて、横目でようすをうかがい、何が起こるのかと待ちかまえていると、年のいった女が二人見えた。一人は明るく灯るランプを、もう一人は海綿と抜き身の剣を持っていた。そのいでたちで、二人はぐっすり眠っているソクラテスを取り囲んだ。

1.12

剣を持ったほうが口を切った。「この人よ、パンティア姉さん、あたしのいとしい美青年エンデュミオン、あたしの美少年カタミトゥスは。昼も夜も、あたしのうら若い身空をもてあそんだ男、あたしの恋をないがしろにして、悪口雑言であたしの名を汚すばかりか、逃げだす算段までしている男よ。それなのにあたしは、英雄ウリクセスの悪知恵に捨てられた女神カリュプソみたいに、永遠のひとりぼっちを泣いて暮らすってわけね」

そして右手をさしのべて、おれを相棒のパンティアに指さしてみせながら、言った。「でも、こちらのご立派な相談役のアリストメネスときたら、この逃げだしを言いだした張本人で、いまや死の一歩手前、もう地べたにのびて寝台の下に伏せたまま、何もかも見物しているけど、あたしを侮ってただですむと思っているのよ。こいつには、さっきの減らず口も、いまのぞき見している好奇心も、きっと後悔させてやる。あとで、いいえ、すぐに、いいえいいえ、たった今ね」

これを聞いたおれは、哀れにも冷や汗をだらだら流し、震えで腹の底まで揺さぶられた。おかげで寝台までが、おれの身震いにじっとしていられず、背中の上でどきどきと跳ねまわったほどだ。

1.13

すると、お優しいパンティアが言った。「それじゃ姉さん、まずはこいつを、バッコスの信女みたいに八つ裂きにしようよ。それとも手足を縛りあげて、男のものを切りとってやろうか」

これにメロエは――じっさいそのときおれは、ソクラテスの話とこの名がぴたりと合うのを感じたのだ――言った。「だめよ。せめてこいつだけは生かしておくの。このかわいそうな男のなきがらに、少しばかり土をかけて葬らせるためにね」そしてソクラテスの頭を横へねじ向けると、喉の左側から、剣を柄まですっぽり突き入れた。ほとばしる血は、小さな革袋をあてがって念入りに受けとめたので、一滴たりともどこにもこぼれなかった。これをおれはこの目で見たのだ。さらに、おれの思うに、生贄の儀式から何ひとつ外れまいとしたのだろう、お優しいメロエは、その傷口から右手を臓腑の奥深くまで突っこみ、哀れなわが相棒の心臓を探りあてて引きずり出した。そのあいだあいつは、刃の勢いで喉を切り裂かれ、傷口から声を、いや、言葉にならないひゅうひゅうという音をもらし、ごぼごぼと息を吐いていた。

その傷口のいちばん大きく開いたところを海綿でふさぎながら、パンティアが言った。「ちょいと、海綿や、海で生まれたおまえ、川を渡るんじゃないよ」

こう言いおえると、二人そろって寝台をどけ、おれの顔の上に股をひろげてしゃがみこみ、膀胱をからにして、とびきり汚い小便でおれをずぶ濡れにした。

女たちが敷居をまたいだとたん、扉はもとどおり無傷で起きあがった。蝶番は穴に収まり、戸柱は横木のもとへ戻り、閂は受け金へと走りもどった。だがおれは、さっきのまま、まだ地べたにのびて、魂も抜け、裸で凍え、小便にまみれていた。まるで母親の腹から生まれ落ちたばかり、いや、半死半生、いやいや、自分で自分に生き残った、わが身の忘れ形見、少なくとも、もう用意された十字架への立候補者といったありさまで、言った。「この男が朝になって喉を切られて見つかったら、おれはどうなる。本当のことを伝えたところで、だれがそれを本当らしいと思ってくれる。『せめて大声で助けを呼べばよかったんだ、おまえほどの大の男が女ひとりに手向かいできなかったのなら。目の前で人が喉を切られているのに、黙っているのか。だいたい、どうして同じような凶行が、おまえの命も奪わなかったんだ。罪を告げ口しかねない見届け人を、あれほどの残忍さが、なぜ見のがした。だから、死をのがれたからには、いまからそこへ戻るがいい』」

1.14

こうしたことをくり返し思いめぐらしているうちに、夜は昼へと移っていった。そこで、夜明け前にこっそり抜けだし、震える足どりでもいいから旅路につくのがいちばんだと思われた。小さな荷物を手にとり、鍵をさしこんで閂を引いた。ところが、夜中にはひとりでに開いたあの正直で忠実な扉は、このときばかりは、何度も何度も鍵をさしこまれて、やっとのことで、さんざん手こずらせたあげくに開いた。

「おい、おまえ、どこにいる」とおれは言った。「宿の門を開けてくれ。夜明け前に出かけたいんだ」

1.15

門番は、宿の戸口の陰で地べたに寝ころんだまま、まだ半分眠ったようすで、言った。「なんだと。こんな夜ふけに旅に出ようってのに、街道に盗賊がうようよしてるのを知らねえのか。あんたがどうせなにか悪事に覚えがあって死にてえってんなら勝手だが、おれたちゃ、あんたの身代わりに死んでやるようなカボチャ頭じゃねえんだ」

「もうすぐ」とおれは言った。「夜が明ける。それに、どん底の貧乏旅人から、盗賊が何を奪えるっていうんだ。知らないのか、このまぬけ、裸の男は、たとえ格闘家十人がかりでも、身ぐるみはぎようがないってことを」

これに門番は、ぐったりと半分眠ったまま寝返りをうって言った。「だがな、あんたが、ゆうべ遅くに一緒に泊まったあの連れの喉をかき切って、逃げて身の安全をはかろうってんじゃねえと、どうしてわかる」

その瞬間のことは覚えている。大地がぱっくりと口をあけ、冥府タルタロスの底と、そこにいる番犬ケルベロスが、いまにもおれを食らおうと腹をすかせているのが見えたのだ。そして思い返した。お優しいメロエがおれの喉を見のがしたのは、まちがいなく情けからではなく、残忍さゆえに、おれを十字架のためにとっておいたのだと。

そこで部屋に引き返し、どんなふうにして手っとり早く死のうかと、ひとり思案した。だが運命の女神は、死をもたらす武器としては、あの寝台のほか何ひとつよこしてくれなかったので、おれは言った。「いよいよだ、いよいよだぞ、わが小さき寝台よ、おれの心にこよなくいとしき者よ。おれとともに数々の苦難をなめつくしてきたおまえ、夜のあいだになされたことの証人にして見届け人よ、罪に問われたこのおれが、潔白の証人として呼び出せるのは、おまえひとりだ。冥府へと急ぐこのおれに、救いの武器を授けてくれ」

1.16

そう言うなり、寝台に張ってあった綱をほどきにかかった。窓の下から向こう側へ突き出ていた小さな梁に、綱の一方の端を投げかけて結びつけ、もう一方の端はしっかり輪に結んだ。それから寝台にのぼり、破滅へ向かって高々と身をそびえさせ、頭を突っこんで、輪を首にかけた。ところが、片方の足で、身を支えていた台を蹴りのけ、体の重みで綱が喉に食いこんで息の通い道をふさぐようにした、そのとたん、いきなり、もともと腐りかけていた古縄がぷつりと切れ、おれは高みから落ちて、ソクラテスの上に――あいつはおれのすぐ横に寝ていたのだ――どさりと倒れこみ、あいつもろとも床へ転がり落ちた。

すると、まさにその瞬間、門番が大声でわめきながら飛びこんできた。「どこにいる、夜ふけにあんなにむやみと急いでたあんたが、いまはくるまっていびきかよ」

1.17

これに、おれたちが転げ落ちたせいか、門番の耳ざわりなわめき声のせいか、目を覚ましたソクラテスが先に起きあがって言った。「宿屋の亭主どもを、客という客が嫌うのも、もっともなことだね。なにしろこの詮索好きときたら、無作法に飛びこんできて――どうせ何か盗むつもりだったんだろうがね――とてつもない大声で、それでなくとも疲れきっているぼくを、ぐっすり眠っていたところからたたき起こしたんだから」

おれはうれしさに勇みたって這い出し、思いがけない喜びにひたって言った。「ほら見ろ、このうえなく忠実な門番どの、これがおれの連れで、父親で、兄弟でもある男だ。ゆうべ酔っぱらって、おれが殺したなんて言いがかりをつけたのは、おまえだぞ」そう言いながら、おれはソクラテスを抱きしめて口づけした。ところがあいつは、あの魔女ラミアどもがおれに浴びせた、もとよりひどく汚い液の臭いに鼻をうたれて、手荒くおれを突きのけた。「寄らないでくれたまえ」とあいつは言った。「場末の便所みたいな臭いだ」

そして、この臭いのわけを、やんわりと尋ねはじめた。だが哀れなおれは、とっさにくだらない冗談をでっちあげて、あいつの気をまたほかの話へそらし、右手をかけて、言った。「さあ、行こうじゃないか、朝の旅の心地よさを味わいに」

おれは小さな荷物を手にとり、宿の亭主に宿賃を払って、二人で街道に出た。

しばらく進んだころには、もう日がのぼり、あたりはすっかり明るく照らしだされていた。おれは連れの喉の、剣が沈みこむのを見たあたりを、好奇の目で念入りにうかがっていたが、心の中でつぶやいた。「この大ばか者め、杯と酒に埋もれて、とんでもない夢を見たものだ。見ろ、ソクラテスは傷ひとつなく、達者で、ぴんぴんしている。傷はどこだ、海綿は。それに、あれほど深い、あれほど生々しい傷あとは、いったいどこにある」

1.18

そしてあいつに向かって言った。「腹いっぱい食べて酒に酔いつぶれた者は、むごい、重苦しい夢を見るものだと、信頼できる医者たちが言うのも、もっともだな。このおれも、ゆうべ杯を控えなかったせいで、ひどい夜に、恐ろしくもむごたらしい幻を見せられて、いまだに人の血を浴びて汚れているような気がするんだ」

これにあいつは、にやりと笑って言った。「でもきみは、血じゃなくて小便でずぶ濡れだよ。とはいえ、ぼくも夢の中で、喉を切られたような気がしたのさ。この喉が痛んだし、心臓までむしり取られたように思った。いまでも息が苦しいし、膝はがくがく、足もとはふらふらだ。何か食べて元気をとりもどしたいところだね」

「ほら」とおれは言った。「朝飯ならちゃんと用意してあるぞ」そう言うと、肩から袋をおろして、チーズとパンを急いであいつに手渡し、「あのプラタナスのそばに腰をおろそう」と言った。

そうしておいて、おれも同じ袋から少しつまみ、がつがつ食べているあいつを眺めていると、いくらかやつれが増して、黄楊の木のように土気色になり、弱っていくのが見えた。じっさい、あいつの生気の色はそれほど乱れていたので、おれは怖くなり、ゆうべの復讐の女神フリアエどもまで目に浮かんで、最初に口に入れたパンのかけらが、ほんのひと口だったのに、喉のまんなかにひっかかって、下へも降りず、上へも戻らなくなった。そのうえ、行き来する人がほとんどいないことが、おれの不安をいっそうつのらせた。二人連れのうち一人が殺されて、もう一人には何の落ち度もないなどと、だれが信じてくれようか。だがあいつは、食べものをたっぷり食いちぎってしまうと、むやみに喉が渇きだした。なにしろ上等のチーズの大半をがつがつ平らげていたのだ。しかも、プラタナスの根もとからそう遠くないところを、ゆるやかな川が、静かな沼のようにのろのろと流れていた。その色は、銀にもガラスにも負けないほどだった。

1.19

「ほら」とおれは言った。「この泉の乳のような水を、たっぷり飲むがいい」

あいつは立ちあがり、しばらく岸の縁の低くなったところを探してから、膝を折ってかがみこみ、むさぼるように水を求めて身を乗りだした。ところが、唇の先が水面のしずくにまだろくに触れもしないうちに、あいつの喉の傷がぱっくりと深い裂け目を開き、あの海綿がそこから急に転がり出て、それにほんのわずかな血がついてきた。そうして息絶えたからだは、あやうく頭から川に落ちこむところだったが、おれが片足をつかんで、やっとのことで、苦労して、高い岸の上へ引きずりあげた。そこで、哀れな連れを、そのときできるかぎり嘆き悼んでから、川のほとりの砂地の土で、永遠に覆ってやった。おれ自身は、震えあがり、わが身がひどく心配で、人里離れた道なき荒野を逃げに逃げた。そして、まるで人殺しの罪に覚えがあるかのように、故郷も家の守り神も捨てて、みずから進んで国を出て、いまはアイトリアに住み、新しい女房をもらって暮らしているというわけだ。