CAPITVLVM TERTIVM · Milō avārus

この章で読むのは、アプレイウス『変身物語』第1巻20〜26節にあたる部分です。アリストメネスの話が終わると、連れの男は「作り話だ」とはねつけますが、語り手は信じると答えます。テッサリアの町ヒュパタに着いた語り手は、紹介状を手に、金持ちだがひどいけちと評判のミロンの家を訪ねます。空っぽの食卓でもてなされたあと、夕食の魚を買った市場で、昔の学友ピュティアスにばったり出会います。語り手の名がルキウスだとわかるのは、この再会の場面です。いまは按察官になった学友の「お計らい」で、ルキウスの魚は……。

文法。 この章の文法は 関係詞節と間接疑問 です(Grammatica · 関係詞節と間接疑問)。本文を読みながら、quī, quae, quod が何を受けているかに気をつけてください。とくに、文の頭に立つ Quō, Quem, Quā です。dīc, respondē, percontātur, nārrō などにつづく、接続法の動詞をもつ問い(unde sit, quis sit et quid agat)にも注意しましょう。異態動詞の復習もします。

語彙。 この章で覚える語は、章末の Vocābula nova(Vocābula nova)にまとめてあります。どれもラテン語の文章でよく出会う語か、アプレイウスが繰り返し使う語で、本文で初めて出てくるところに欄外注があります。

Lēctiō

Haec Aristomenēs. At ille comes eius, quī statim ab initiō fābulae nōn crēdēbat et sermōnem eius spernēbat, ‘Nihil’ inquit ‘hāc fābulā falsius, nihil istō mendāciō absurdius,’ et ad mē conversus ‘Tū autem,’ inquit ‘vir, ut habitus tuus dēmōnstrat, sapiēns, huic fābulae crēdis?’

Met. 1.20absurdus -a -um: quod nūllā ratiōne fierī potest

‘Ego vērō’ inquam ‘nihil fierī nōn posse arbitror. Nam quidquid fāta dēcrēvērunt, id mortālibus prōvenit. Et mihi et tibi et cūnctīs hominibus multa mīra et paene nova accidunt, quae tamen, sī ignārō nārrantur, fidem perdunt. Sed ego huic Aristomenī profectō crēdō, et grātiās eī agō, quod fābulā suā lepidā nōs iūvit: nam viam asperam ac longam sine labōre ēvāsimus, et dum ille nārrat, iter nōn sēnsimus. Quō beneficiō etiam equum meum gaudēre crēdō, quī mē sine labōre suō ūsque ad portam cīvitātis portāvit: nōn enim tergō eius sed auribus meīs portātus sum.’

prōvenīre -vēnisse = fierī, accidereignārus -a -um = quī nescitasper -era -erum ↔︎ lēvis; hīc: difficilis

Is fīnis nōbīs et sermōnis et itineris commūnis fuit: nam comitēs ambō in aliam viam abiērunt, ad domum quandam proximam. Ego vērō, ut prīmum in urbem intrāvī et hospitium cōnspexī, illūc accessī, et dē quādam vetere caupōnā illicō percontor: ‘Estne’ inquam ‘Hypata haec cīvitās?’ Illa ita esse dīxit.

Met. 1.21caupōna -ae f: quae hospitium tenet et cibum vēnditillicō = statimpercontārī = interrogāre, quaerere

‘Nōstīne Milōnem quendam, ē prīmīs cīvibus?’ Rīsit illa et ‘Vērē’ inquit ‘prīmus istīc perhibētur Milō, quī extrā pōmērium et urbem tōtam colit.’

istīc = in istō locōperhibēre = dīcere; perhibētur = dīciturpōmērium -ī n: fīnis urbis sacer

‘Sine rīsū,’ inquam ‘parēns optima, dīc, ōrō, et unde sit et quibus in aedibus habitet.’ ‘Vidēsne’ inquit ‘extrēmam illam domum, quae urbem prōspicit, cuius forēs ab alterā parte in viam proximam spectant? Ibi iste Milō habitat, homō alioquī dīves admodum, cui multum aurī et argentī est, sed avāritiā extrēmā omnibus nōtus. Pecūniam enim mūtuam dat, et cōpiōsam mercēdem ex eā capit, sed nōn nisi aurō et argentō prō pignore acceptīs.

rīsus -ūs m < rīdēreavāritia -ae f: nimia pecūniae cupiditāscōpiōsus -a -um < cōpia = magnus, plēnus

‘In parvā domō inclūsus nummōs suōs magnā cum sollicitūdine semper spectat. Uxōrem quidem habet, quae calamitātis suae comes est. Praeter ūnicam ancillam nēminem pāscit, et habitū pauperrimī hominis semper incēdit.’

inclūdere -clūsisse: intrā aliquid clauderenummus -ī m: pecūnia parvacalamitās -ātis f = magnum malumancilla -ae f: mulier quae dominō servitpāscere pāvisse = cibum dare

Ad haec ego rīsum subiciō. ‘Nōn immeritō’ inquam ‘Dēmeās meus mihi cōnsuluit, quī mē, hospitem novum, tālī virō conciliāvit! In cuius hospitiō nec fūmum nec odōrem cibī verēbor.’

subicere -iēcisse: sub aliquid iacere; rīsum subicere = paulum rīdēreconciliāre = iungere, amīcum facerefūmus -ī m: quod ex igne ascendit

Et cum dictō modicō secus prōgressus ad ōstium accēdō, et forēs clausās crēbrīs ictibus vehementer pulsāre et magnā vōce vocāre incipiō. Tandem puella quaedam ē domō prōdit et ‘Ō tū,’ inquit ‘quī tam fortiter forēs verberāstī, quō pignore pecūniam mūtuam accipere cupis? An tū sōlus ignōrās nōs nūllum pignus praeter aurum argentumque admittere?’

Met. 1.22secus adv.; modicō secus = paulō longiusprōgredī -gressum = prōcēderepulsāre = saepe et vī percutereverberāre = vehementer pulsāre

‘Meliōra’ inquam ‘dīc, et potius respondē, an intrā aedēs dominum tuum offenderim.’ ‘Plānē,’ inquit ‘sed quae causa est huius quaestiōnis?’ ‘Ad eum’ inquam ‘litterās perferō, quās Dēmeās, quī Corinthī habitat, scrīpsit.’ ‘Dum dominō dīcō tē adesse,’ inquit ‘hīc ibīdem mē exspectā,’ et cum dictō, forībus rūrsus clausīs, intrō abiit. Modicō deinde regressa aedibus patefactīs ‘Rogat tē’ inquit. Intulī mē in domum, eumque in grabātulō admodum exiguō iacentem et commodum cēnam incipientem inveniō. Ad pedēs eius uxor sedēbat, et mēnsa vacua posita erat, in quā nec pānis erat nec pōculum. Quam ostendēns ‘Ēn’ inquit ‘hospitium!’

regredī -gressum = redīrepatefacere -fēcisse = aperīrecēna -ae f: cibus quem ad fīnem diēī sūmimus

‘Bene’ ego, et illicō eī litterās Dēmeae porrigō. Quās ille celeriter lēgit et ‘Amō’ inquit ‘Dēmeam meum, quī mihi tantum hospitem conciliāvit.’

Et cum dictō uxōrem removet, utque in eius locum sedeam iubet. Mēque etiam tum prae pudōre dubitantem, veste meā arreptā, ad sē trahit. ‘Sedē’ inquit ‘istīc: nam prae metū latrōnum sēdēs nūllās, ac nē rēs quidem necessāriās, parāre nōbīs licet.’

Met. 1.23arripere -ripuisse = celeriter capere

Fēcī, et ille placidā vōce ‘Ego tē’ inquit ‘etiam ex hāc pulchrā corporis fōrmā et ex hōc pudōre paene virginis nōbilī stirpe nātum esse rēctē conicerem. Sed et meus Dēmeās idem litterīs, quās mihi modo dedistī, prōnūntiat; ergō domum nostram, quamvīs parvam, nē spernās, petō.

stirps stirpis f = genus, familiaconicere -iēcisse: hīc = ex signīs cognōscereprōnūntiāre = palam dīcere

‘Erit tibi illud cubiculum, nostrō proximum, honestum hospitium: apud nōs libenter manē. Nam et honōre tuō maiōrem domum faciēs, et tibi glōriōsum exemplum parābis, sī, parvā domō contentus, virtūtēs Thēseī illīus sequēris, cuius cognōmen pater tuus gerit. Ille enim, quamvīs fīlius rēgis esset, nōn sprēvit tenue hospitium Hecalēs, mulieris pauperis.’

cubiculum -ī n: locus in domō ubi dormīmuslibenter = cum gaudiōglōriōsus -a -um < glōriacontentus -a -um + abl.: quī plūs nōn cupitcognōmen -inis n: nōmen quod aliquis gerittenuis -e: hīc = pauper, parvus

Tum ancillam suam vocat et ‘Fōtis,’ inquit ‘rēs hospitis susceptās cum fidē conde in illud cubiculum. Simul oleum et cētera quae ad lavandum opus sunt celeriter prōfer, et hospitem meum ad proximās balneās prōdūc: satis arduō itinere atque longō fatīgātus est.’

oleum -ī n: ex eō lūmen fit; eō etiam corpus cūrāmuslavāre lāvisse: corpus aquā perfunderebalneae -ārum f: locus pūblicus ubi corpus lavāmusprōdūcere -dūxisse = dūcere

Hīs ego audītīs, Milōnis mōrēs atque avāritiam cōgitāns, et volēns mē magis eī conciliāre, ‘Nihil’ inquam ‘eārum rērum, quās ubīque in itinere nōbīscum portāmus, indigēmus; sed et balneās facile percontābimur. Plānē, quod mihi maximē cūrae est: equō saltem meō, quī mē strēnuē portāvit, cibum hīs nummīs acceptīs tū, Fōtis, eme.’

Met. 1.24ubīque = in omnī locōindigēre + gen. aut abl. = nōn habēre et opus habērestrēnuus -a -um = fortis, celer; strēnuē = fortiter

Hīs āctīs et rēbus meīs in illō cubiculō conditīs, ipse ad balneās festīnāns, ut prius aliquid nōbīs ad cēnam prōspicerem, forum petō, ubi cibus vēnditur. Ibi piscēs optimōs expositōs avidē aspiciō, et pretium ab eō quī vēndēbat percontor. Ille centum nummōs poscēbat; ego vērō id pretium sprēvī et octōgintā nummīs ēmī.

piscis -is m: animal quod in aquā vīvit

Inde ēgredientī mihi repente occurrit Pȳthiās, quī ōlim mēcum Athēnīs apud eundem magistrum studuerat. Quī mē post aliquam multum temporis cum amōre agnitum invādit et amplectitur. ‘Mī Lūcī,’ ait ‘diū est quod tē nōn vīdimus, exinde cum ā Clytiō magistrō discessimus. Quae autem tibi causa itineris huius?’

agnōscere -nōvisse = cognōscere quem prius vīderāsinvādere -vāsisse: subitō in aliquem īreexinde = ex eō tempore

‘Posterō diē sciēs,’ inquam ‘sed quid istud? Gaudeō prō tē: nam et servōs pūblicōs et virgās et habitum magistrātuī congruentem in tē videō.’ ‘Ego enim annōnam cūrō,’ ait ‘et aedīlis sum; et sī quid emere cupis, utique commodābō.’

virga -ae f: hīc: signum magistrātūs, quod servī pūblicī ante eum portantcongruere -gruisse = convenīreannōna -ae f: frūmentum et cibus urbis; eōrum pretiumaedīlis -is m: magistrātus quī forum et annōnam cūratcommodāre = auxilium dare

Nōlēbam, quippe quī iam satis piscium cēnae prōspexeram. Sed enim Pȳthiās, sportulā vīsā, piscēs in aspectum plāniōrem excussit, et ‘At hōs piscēs nūllīus pretiī’ inquit ‘quantī ēmistī?’ ‘Vix’ inquam ‘senem quī piscēs vēndēbat coēgī octōgintā nummōs accipere.’

sportula -ae f: in eā rēs ēmptās portāmusaspectus -ūs m < aspicere: quod vidēmus; hīc: lūx in quā vidēmus

Quō audītō, statim dexterā meā arreptā mē rūrsus in forum redūcit, ubi piscēs ēmeram, et ‘Ā quō’ inquit ‘istōrum haec comparāstī?’ Dēmōnstrō senem: in angulō sedēbat. Quem cōnfestim prō aedīlis imperiō vōce asperrimā increpāns ‘Iam iam’ inquit ‘nec amīcīs quidem nostrīs nec omnīnō ūllīs hospitibus parcitis, quī tam magnīs pretiīs piscēs malōs vēnditis. Flōrem Thessaliae ad īnstar sōlitūdinis et saxī cibōrum cāritāte dēdūcitis!

Met. 1.25angulus -ī m: locus ubi duo mūrī conveniuntcōnfestim = statimincrepāre -uisse = īrātā vōce loquīīnstar n indēcl. + gen. = similis, quasicāritās -ātis f < cārus: magnum pretium

‘Sed nōn impūne: iam enim efficiam ut sciās quem ad modum sub imperiō meō malī coercērī dēbeant.’ Et sportulā in medium prōfūsā servum suum īnsuper piscēs, in terram prōstrātōs, ascendere ac pedibus suīs tōtōs frangere iubet.

impūne = sine poenācoercēre -uisse = poenā continēreprōfundere -fūdisse = effundere, in terram fundereīnsuper = suprā

Quā poenā contentus meus Pȳthiās, ac mihi ut abīrem suādēns, ‘Sufficit mihi, ō Lūcī,’ inquit ‘senis tanta haec contumēlia.’ Hīs āctīs trepidus ac prōrsus mīrāns ad balneās mē referō: nam prūdentis amīcī validō cōnsiliō et nummīs simul et cēnā prīvātus eram. Lautus deinde ad hospitium Milōnis ac dehinc in cubiculum mē recipiō.

dehinc = deinde, posteā

Et ecce Fōtis ancilla ‘Rogat tē’ inquit ‘hospes, ut ad cēnam veniās.’ At ego, iam tum Milōnis avāritiam nōscēns, comiter excūsāvī, quod iam sērō esset et labōrem viae nōn cibō sed somnō tollendum esse cēnsērem. Quō acceptō, ipse suā sponte venit, et dexterā meā captā clēmenter mē trahere aggreditur. Ac dum dubitō, dum modestē resistō, ‘Nōn prius’ inquit ‘discēdam quam mē sequāris.’ Et iūrāvit, mēque nōlentem ad illum suum grabātulum perdūcit.

Met. 1.26excūsāre: causam dīcere cūr aliquid nōn faciāsclēmenter = sine vīmodestē = cum pudōre

Et mihi sedentī ‘Quam salvē agit’ inquit ‘Dēmeās noster? Quid uxor, quid līberī, quid servī?’ Nārrō singula: quam salvē Dēmeās agat, quid uxor, quid līberī, quid servī. Tum causās etiam itineris meī dīligentius percontātur, cūr in Thessaliam vēnerim et quid ibi agere velim. Quās ubi probē pertulī, iam dē patriā nostrā inquīrit et dē eius prīmīs cīvibus, ac dēnique dē ipsō praeside dīligentissimē explōrat, quis sit et quid agat.

salvē adv. = bene; quam salvē agit? = quōmodo valet?praeses -idis m: quī prōvinciae praeestexplōrāre = dīligenter quaerere

Tandem sēnsit mē, post iter tam saevum fābulārum quoque seriē fatīgātum, in mediīs verbīs dormīre, et iam loquī nequīre; itaque mē dormītum abīre patitur. Ēvāsī aliquandō senis multa loquentis et cēnam nōn dantis convīvium, somnō nōn cibō gravis: nam cibum nē attigeram quidem, et prō cēnā fābulās tantum habueram. Tum in cubiculum reversus optātae quiētī mē dedī.

seriēs -ēī f: ōrdō rērum quae aliae post aliās veniuntquiēs -ētis f = somnus, ōtium

Grammatica · 関係詞節と間接疑問

ヒュパタに着いたルキウスは、宿のおかみに、ミロンという人を知っているかと尋ねます。おかみは、町の境の外に住んでいるミロンのことだと答えます。ルキウスは重ねて、その人がどこの出で、どの家に住んでいるのかを教えてほしいと頼みます。

‘Vērē’ inquit ‘prīmus istīc perhibētur Milō, quī extrā pōmērium et urbem tōtam colit.’
「そうとも、町の聖なる境の外、町そのものの外に住んでいるミロンは、ここらじゃ一番だって言われてるよ」

‘Sine rīsū,’ inquam ‘parēns optima, dīc, ōrō, et unde sit et quibus in aedibus habitet.’
「冗談は抜きにして、やさしいおっかさん、どうか教えてください。その人がどこの出で、どの家に住んでいるのか」

どちらの文でも、節が一つ、文のなかに組みこまれています。けれども働きがちがいます。quī の節は、前にある名詞 Milō を説明しています。これが関係詞節です。unde sit, quibus in aedibus habitet は「教えてください」の中身で、問いがそのまま文の一部になっています。これが間接疑問(interrogātiō oblīqua)です。関係詞節の動詞 colit は直説法、間接疑問の動詞 sit, habitet は接続法です。この章の本文は、この二つであふれています。もう一度見てみましょう。

ベネット『新しいラテン語文法』では、関係代名詞が §89、疑問代名詞が §90、関係代名詞の一致が §250、先行詞が §251(文頭の関係代名詞は §251.6)、関係詞節の法が §311–312、間接疑問が §300、異態動詞が §112–114 です。

関係代名詞と先行詞

関係代名詞(prōnōmen relātīvum)quī, quae, quod は、前に出た名詞を受けて、それを説明する節を導きます。受けられる名詞を先行詞(antecēdēns)と呼びます。関係代名詞の性と数は先行詞に一致し、格は関係詞節のなかでの働きで決まります。

格 本文の例 先行詞 節のなかの働き
主格 Milō, quī extrā pōmērium … colit Milō colit の主語
属格 domum …, cuius forēs … spectant domum 「その家の」戸
与格 homō …, cui multum aurī et argentī est homō 「その人には」金銀がある
対格 litterās …, quās Dēmeās … scrīpsit litterās scrīpsit の目的語
奪格 mēnsa …, in quā nec pānis erat nec pōculum mēnsa 前置詞 in の目的語

一つの文に、関係詞節が二つ入ることもあります。

‘Ad eum’ inquam ‘litterās perferō, quās Dēmeās, quī Corinthī habitat, scrīpsit.’
「コリントスに住んでいるデメアスが書いた手紙を、ご主人に届けに来たんだ」

quās は litterās を受けるので女性・複数、scrīpsit の目的語なので対格です。quī は Dēmeās を受けるので男性・単数、habitat の主語なので主格です。日本語では、関係詞節を先行詞の前に置いて「〜する(名詞)」と訳すのが基本です。

関係代名詞は、先行詞の人称にも一致します。先行詞が「あなた」「あなたたち」なら、関係詞節の動詞も二人称になります。

‘Ō tū,’ inquit ‘quī tam fortiter forēs verberāstī, quō pignore pecūniam mūtuam accipere cupis?
「ちょっと、扉をそんなに乱暴に叩いたあなた、何を形にお金を借りたいの」

nec amīcīs quidem nostrīs nec omnīnō ūllīs hospitibus parcitis, quī tam magnīs pretiīs piscēs malōs vēnditis.
おれたちの友人にも、いや、どんな客人にも容赦しないのか。こんなひどい魚を、これほどの高値で売りつける貴様らは。

先行詞が is のような指示代名詞なら、「〜する者」「〜するもの」と訳します。場所を受ける関係副詞 ubi「そこで」も、同じように関係詞節を導きます(§311)。

et pretium ab eō quī vēndēbat percontor.
そして売っていた者に値段を尋ねる。

mē rūrsus in forum redūcit, ubi piscēs ēmeram, …
私が魚を買った市場へ、私をまた連れ戻す……

ここまでの関係詞節の動詞は、どれも直説法でした。関係詞節は、ふつう直説法です(§312)。quidquid「何であれ〜するもの」のような総称関係詞も同じで、quidquid fāta dēcrēvērunt, id mortālibus prōvenit「運命が定めたことは何であれ、人間の身に起こる」(1.20)と言います。

文頭の関係代名詞

ラテン語では、関係代名詞が文の頭に立って、前の文の語や内容を受けることがよくあります。日本語なら「その人を」「それを」と指示語で言うところです(§251.6)。先行詞は前の文にあるので、関係代名詞を指示語に置きかえて訳します。1.25 の段落では、三つの文がこれで始まります。

Quō audītō, statim dexterā meā arreptā mē rūrsus in forum redūcit, …
それが聞かれると=それを聞くと、彼はすぐさま私の右手をつかんで、私をまた市場へ連れ戻す……

Quō audītō は第1章で学んだ絶対奪格で、Quō は直前のルキウスの答えを受けています。

Dēmōnstrō senem: in angulō sedēbat. Quem cōnfestim prō aedīlis imperiō vōce asperrimā increpāns …
私は年寄りを指さす。隅に座っていたのだ。その年寄りを、彼はすぐさま、按察官の権威を振りかざして、この上なく荒々しい声で叱りつけ……

Quā poenā contentus meus Pȳthiās, ac mihi ut abīrem suādēns, …
この罰に満足したわがピュティアスは、私に立ち去るよう促しながら……

Quā poenā のように、関係代名詞が名詞を伴って、「この〜」と形容詞のように働くこともあります。Quō beneficiō「このありがたさ」(1.20)も同じです。本文にはほかにも、Quam ostendēns「それ(食卓)を指して」、Quās ille celeriter lēgit「彼はそれ(手紙)を急いで読んだ」、In cuius hospitiō「その人(ミロン)の家では」、Quō acceptō「それを聞くと」があります。

文頭の関係代名詞は、接続詞よりも前に出ます。

Quās ubi probē pertulī, …
それをすっかり話し終えると……

Quās ubi は ubi eās と同じで、Quās は前の文の causās「(旅の)わけ」を受けています。

疑問詞と間接疑問

疑問代名詞 quis, quid「だれ」「何」は、関係代名詞とよく似ています。cuius, cui, quem, quō は形もまったく同じです。「どの」「どんな」と問う quī, quae, quod は、関係代名詞と同じように変化します(§90)。1.25 の段落では、同じ quō が続けて出てきます。

Quō audītō, … ‘Ā quō’ inquit ‘istōrum haec comparāstī?’
それを聞くと……「そいつらのうち、だれからこれを買ったんだ」

初めの Quō は前の文を受ける関係代名詞、あとの quō は「だれから」と問う疑問代名詞です。見分ける手がかりは、受ける語があるかどうか、そして文が問いになっているかどうかです。

問いが「言う」「尋ねる」「知る」などの動詞の中身になって、文の一部に組みこまれたものが間接疑問です。間接疑問の動詞は接続法になります(§300)。ミロンの問いと、それに答えるルキウスの語りを並べてみましょう。

Et mihi sedentī ‘Quam salvē agit’ inquit ‘Dēmeās noster? Quid uxor, quid līberī, quid servī?’
私が腰をおろすと、主人は言う。「われらがデメアスは、達者でやっておりますかな。奥方は。お子たちは。召使いどもは」

Nārrō singula: quam salvē Dēmeās agat, quid uxor, quid līberī, quid servī.
私はひとつひとつ話す。デメアスがどれほど達者でやっているか、奥方は、お子たちは、召使いたちはどうか。

じかに問うときは直説法の agit、nārrō の中身になると接続法の agat です。quid uxor などには動詞がありませんが、agat を補って読みます。

Tum causās etiam itineris meī dīligentius percontātur, cūr in Thessaliam vēnerim et quid ibi agere velim.
それから主人は、私の旅のわけまで、こと細かに尋ねる。なぜテッサリアに来たのか、そこで何をするつもりなのか。

vēnerim は完了の接続法で、尋ねている時より前のことです。velim は現在の接続法で、同じ時のことです。主文の時制に合わせたこの使い分け(時制の一致)は、第12章で学びます。主人の質問は総督にまで及びます。

… dē ipsō praeside dīligentissimē explōrat, quis sit et quid agat.
……総督その人のことまで、どんな人で、何をしているのか、根掘り葉掘り訊きただす。

ピュティアスの efficiam ut sciās quem ad modum … malī coercērī dēbeant「悪党どもがどうこらしめられるべきか、思い知らせてやる」(1.25)の quem ad modum「どのように」も、間接疑問を導いています。「〜かどうか」と問う間接疑問は、ふつう num か -ne で始めます(§300)。前章で二重疑問の後半を導いた an を、本文はアプレイウスにならって、一つだけの問いに使っています。

respondē, an intrā aedēs dominum tuum offenderim.
きみの主人が家にいるかどうか、答えてくれ。

関係詞節と間接疑問は、次の点で見分けます。ベネットは、id quod futūrum est「起こること」と quid futūrum sit「何が起こるのか」を並べて、この区別に注意をうながしています(§300)。

関係詞節 間接疑問
始まり 関係代名詞 quī, quae, quod、関係副詞 ubi など 疑問詞 quis, quid, quī, unde, cūr, quam など、num, -ne
かかる先 先行詞(名詞・代名詞) 「言う」「尋ねる」「知る」などの動詞
動詞の法 ふつう直説法 接続法
訳しかた 「〜する(名詞)」 「〜か」

異態動詞(復習)

受動の形で能動の意味をもつ動詞が異態動詞(verbum dēpōnēns)です(§112–113)。この章の本文にも、たくさん出てきます。

本文の形 不定詞 意味
arbitror arbitrārī 思う
percontor, percontātur, percontābimur percontārī 尋ねる
verēbor verērī 恐れる
amplectitur amplectī 抱きしめる
aggreditur aggredī 取りかかる
patitur patī 許す
sequēris, sequāris sequī ならう、ついて来る
prōgressus, regressa, reversus prōgredī, regredī, revertī 進む、戻る、帰る

sequēris と sequāris は一字ちがいです。sequēris は未来で、virtūtēs Thēseī illīus sequēris「あのテセウスの美徳にならうだろう」。sequāris は現在の接続法で、Nōn prius … discēdam quam mē sequāris「あなたがついて来るまでは、わしはここを動かない」です。

異態動詞の完了分詞は、能動の意味になります。ふつうの動詞の完了分詞が受動の意味になるのと比べてください。1.22 の一文に、その両方があります。

Modicō deinde regressa aedibus patefactīs ‘Rogat tē’ inquit.
ほどなく戻ってきた娘は、家の戸が開けはなたれると=戸を開けはなつと、「旦那さまがお呼びです」と言う。

regressa は「戻ってきた(娘)」、patefactīs は「開けられた(戸)」です。現在分詞は、異態動詞でも能動の形をとります(§112)。Inde ēgredientī mihi「そこを出ていく私に」の ēgredientī は ēgredī の、mīrāns「驚いて」は mīrārī の現在分詞です。

gaudēre「喜ぶ」は、現在の系列を能動の形で、完了の系列を受動の形(gāvīsus sum)で作る半異態動詞です(§114)。ルキウスの Gaudeō prō tē「きみのために喜んでいるよ」は現在なので、ふつうの能動の形です。ベネットは同じ節で、cēnātus「食事をすませた」のように、ふつうの動詞の完了分詞が能動の意味になる例も挙げています。原文の 1.26 で、ルキウスは cēnātus sōlīs fābulīs「話だけで夕食をすませて」床につきます。

quī, quae, quod, quō, quem のような語に出会ったら、まず、それが何を受けているかを探します。すぐ前に性と数の合う名詞か代名詞があれば、関係詞節です。節を先行詞の前に置いて、「〜する(名詞)」と訳します。文の頭にあって、同じ文に受ける語がなければ、前の文を見ます。先行詞はそこにあるので、「その〜」「それを」と訳します。受ける語がどこにもなく、「言う」「尋ねる」「知る」などの動詞につづいて、節の動詞が接続法なら、間接疑問です。「〜か」と訳して、その動詞の中身にします。

Cultūra · 町の境、市場のお金

Stilus · 一番の人、一番外れの家

Pēnsum

Pēnsum A

語尾を補いなさい。それぞれ関係詞節と間接疑問のどちらにあたるかも答えなさい。

  1. ‘Vērē prīmus istīc perhibētur Milō, qu___ extrā pōmērium colit.’
  2. ‘Dīc, ōrō, et unde s___ et quibus in aedibus habit___.’
  3. ‘Vidēsne domum, qu___ urbem prōspicit?’
  4. ‘Respondē, an dominum tuum intrā aedēs offend___.’
  5. ‘Ad eum litterās perferō, qu___ Dēmeās scrīpsit.’
  6. Mēnsa vacua erat, in qu___ nec pānis erat nec pōculum.
  7. Pȳthiās rogat quantī piscēs ēm___.
  8. Dēmōnstrō senem. Qu___ Pȳthiās cōnfestim increpat.
  9. ‘Iam sciēs quem ad modum malī coercērī dēbe___.’
  10. Qu___ poenā contentus, Pȳthiās mihi ut abīrem suādet.
  11. Nārrō singula: quam salvē Dēmeās ag___, quid uxor, quid līberī.
  12. Milō percontātur cūr in Thessaliam vēn___.

Pēnsum B

下の語から選んで補いなさい。どれも Vocābula nova の語です。

agnōvit · ancillam · annōnam · avāritiā · balneās · caupōnā · cēnā · cubiculum · increpuit · piscēs · pulsāvit

Lūcius Hypatam vēnit et dē ___ quādam percontātus est, ubi Milō habitāret. Milō dīves erat, sed propter ___ omnibus nōtus: praeter ūnicam ___ nēminem pāscēbat. Lūcius ad ōstium Milōnis accessit et forēs vehementer ___. Milō eī ___ suō proximum dedit et eum ad ___ mīsit. In forō Lūcius ___ ēmit; ibi Pȳthiās, amīcus vetus, eum ___. Pȳthiās, quī ___ cūrābat, senem quī piscēs vēndiderat vōce asperā ___. Sīc Lūcius et nummīs et ___ prīvātus est.

Pēnsum C

Latīnē respondē.

  1. Crēditne comes Aristomenis fābulae? Crēditne Lūcius?
  2. Cūr Lūcius Aristomenī grātiās agit?
  3. Quid Lūcius ā caupōnā quaerit?
  4. Ubi Milō habitat, et quālis homō est?
  5. Quid puella prīmum putat, cum Lūcius forēs pulsat?
  6. Quid Lūcius in domō Milōnis invenit?
  7. Cūr in domō Milōnis nūllae sēdēs sunt?
  8. Quid Lūcius Fōtidem emere iubet?
  9. Quis est Pȳthiās, et quid in forō cūrat?
  10. Quid Pȳthiās piscibus fierī iubet? Cūr?
  11. Cūr Lūcius ad cēnam Milōnis venīre nōn vult?
  12. Quid Milō dē Lūciō quaerit? Quandō Lūcium dormītum abīre patitur?

Vocābula nova

この章で覚える語です。どれもラテン語の文章でよく出会う語か、アプレイウスが繰り返し使う語です。ラテン語で最もよく使われる約1000語と、ディキンソン大学の『ラテン語基本語彙』(Latin Core Vocabulary)の語は、既知として載せていません。めったに出てこない語や、あとの章で覚える語も、この章では欄外注で読めれば十分なので載せていません。

Nōmina

  • ancilla -ae f
  • angulus -ī m
  • annōna -ae f
  • aspectus -ūs m
  • avāritia -ae f
  • balneae -ārum f
  • calamitās -ātis f
  • cāritās -ātis f
  • caupōna -ae f
  • cēna -ae f
  • cognōmen -inis n
  • cubiculum -ī n
  • fūmus -ī m
  • īnstar n indēcl.
  • nummus -ī m
  • oleum -ī n
  • piscis -is m
  • praeses -idis m
  • quiēs -ētis f
  • rīsus -ūs m
  • seriēs -ēī f
  • stirps stirpis f
  • virga -ae f

Adiectīva

  • absurdus -a -um
  • asper -era -erum
  • contentus -a -um
  • cōpiōsus -a -um
  • glōriōsus -a -um
  • ignārus -a -um
  • strēnuus -a -um
  • tenuis -e

Verba

  • agnōscere -nōvisse
  • arripere -ripuisse
  • coercēre -uisse
  • commodāre
  • conciliāre
  • congruere -gruisse
  • conicere -iēcisse
  • excūsāre
  • explōrāre
  • inclūdere -clūsisse
  • increpāre -uisse
  • indigēre
  • invādere -vāsisse
  • lavāre lāvisse
  • pāscere pāvisse
  • patefacere -fēcisse
  • percontārī
  • perhibēre
  • prōdūcere -dūxisse
  • prōfundere -fūdisse
  • prōgredī -gressum
  • prōnūntiāre
  • prōvenīre -vēnisse
  • pulsāre
  • regredī -gressum
  • subicere -iēcisse
  • verberāre

Cētera

  • clēmenter
  • cōnfestim
  • dehinc
  • exinde
  • illicō
  • impūne
  • īnsuper
  • istīc
  • libenter
  • modestē
  • salvē
  • secus
  • ubīque

Ex Apuleiō

アプレイウスの原文(1.25.1–1.25.5)です。本文の 1.25 の段落と読みくらべなさい。

Quō audītō statim arreptā dexterā postlīminiō mē in forum cuppēdinis redūcēns ‘Et ā quō’ inquit ‘Istōrum nūgāmenta haec comparāstī?’ Dēmōnstrō seniculum: in angulō sedēbat. Quem cōnfestim prō aedīlitātis imperiō vōce asperrimā increpāns ‘Iam iam’ inquit ‘Nec amīcīs quidem nostrīs vel omnīnō ūllīs hospitibus parcitis, quod tam magnīs pretiīs piscēs frīvolōs indicātis et flōrem Thessalicae regiōnis ad īnstar sōlitūdinis et scopulī edūlium cāritāte dēdūcitis? Sed nōn impūne: iam enim faxō sciās quemadmodum sub meō magisteriō malī dēbent coercērī,’ et profūsā in medium sportulā iubet officiālem suum īnsuper piscēs īnscendere ac pedibus suīs tōtōs obterere. Quā contentus mōrum sevēritūdine meus Pȳthiās, ac mihi ut abīrem suādēns, ‘Sufficit mihi, ō Lūcī,’ inquit ‘Seniculī tanta haec contumēlia.’

postlīminiō = rūrsusforum cuppēdinis: forum ubi cibus vēnditurnūgāmentum -ī n: rēs nūllīus pretiīseniculus -ī m = senexaedīlitās -ātis f < aedīlisfrīvolus -a -um = malus, nūllīus pretiīindicāre hīc: pretium dīcereThessalicus -a -um < Thessaliascopulus -ī m = saxumedūlium -ī n = cibusfaxō = faciam; faxō sciās = efficiam ut sciāsmagisterium -ī n = imperiumsportula -ae f: in eā rēs ēmptās portāmusofficiālis -is m: servus magistrātūsīnscendere = ascendereobterere -trīvisse = pedibus frangeresevēritūdō -inis f: hīc = poena
  1. 本文の quī tam magnīs pretiīs piscēs malōs vēnditis にあたるところを、原文はどう言っていますか。関係代名詞 quī で言うのと、接続詞 quod で言うのとでは、文の意味はどう変わりますか。
  2. faxō sciās quemadmodum … malī dēbent coercērī の間接疑問で、アプレイウスは直説法 dēbent を使っています。本文ではこの動詞はどういう形になっていますか。古典期の散文で、間接疑問の動詞がふつうとる法はどちらですか。
  3. 本文は nūgāmenta, frīvolōs, officiālem, obterere をそれぞれどう言い換えていますか。

Versiō · 第1巻20〜26節 全訳

アリストメネスの話はそこまでだった。ところが、その連れの男は、はじめからずっと頑として信じようとせず、話をはねつけていたのだが、こう言った。「こんな作り話ほど作り話めいたものはないし、こんな嘘ほどばかげたものもないね」それから私のほうへ向き直って言った。「ところで、あんたは、その身なりと体つきが示すとおり、ひとかどのお人のようだが、こんな話に乗るのかい」

1.20

「いえ、私は」と言った。「ありえないことなど何もないと思っています。運命がどう定めたにせよ、そのとおりに、人間にはどんなことでも起こるものです。というのも、私にも、あなたにも、いや、だれにでも、驚くようなこと、ほとんど前代未聞のことが、実際にいくつも起こるのです。ただ、それを知らない人に話すと、信じてもらえなくなるだけで。でも私は、いやまったく、この人の話を信じますし、ありがたくお礼を申しあげたいくらいです。おもしろい話の楽しさで、私たちの気を紛らせてくれたのですから。おかげで、険しく長い道のりを、骨も折らず、退屈もせずに越えてきました。このありがたさは、あの私の乗り馬も喜んでいるはずです。自分はちっとも疲れずに、私をこの町の門まで運んできたのですから。運んだのはあいつの背中ではなく、私の耳だったというわけです」

それが、私たちの話と、いっしょの旅との終わりになった。二人の連れはどちらも、左へ折れて、近くの小さな農家へ去っていったのだ。私はというと、町に入ってすぐ目についた宿屋に寄り、宿のおかみをしている婆さんに、さっそく尋ねた。「ここは」と私は言った。「ヒュパタの町ですか」

1.21

婆さんはうなずいた。

「ミロンという、町の一番の方々のおひとりをご存じですか」

婆さんはにっこり笑って言った。「そうとも、ここらじゃ一番だって言われてるよ、ミロンは。なにしろ町の聖なる境の外、町そのものの一番外れに住んでるんだからね」

「冗談は」と私は言った。「さておき、やさしいおっかさん、どうか教えてください。その人がどこの生まれで、どの家に住んでいるのか」

「見えるかい」と婆さんは言った。「あのいちばん端の窓さ。町のほうを向いていて、反対側には、すぐそばの路地に向いた戸口があるだろう。あそこにそのミロンは住んでるのさ。お金はたんまりあって、たいへんな金持ちだけど、ひどいけちんぼで、どうしようもないしみったれだって評判の男でね、要するに、金や銀を質にとっては、たっぷり利息をとる金貸しをしょっちゅうやっていて、ちっぽけな家に閉じこもったまま、いつも銅貨の緑青ばかり見つめているのさ。女房もいて、自分のみじめな暮らしの道連れにしてるけど、養っているのは小女がたった一人きり。本人は、いつも乞食みたいな恰好で歩いてるよ」

これを聞いて、私は笑いを漏らした。「なんともご親切に」と私は言った。「先の先まで見通して、わがデメアスは私のことを考えてくれたものだ。旅に出る私を、こんな人に引きあわせてくれたのだから。この人の家に泊まれば、煙の靄も、料理の匂いの靄も、こわがらずにすむというわけだ」

そう言いながら少し先へ進むと、戸口に近づき、しっかり閂のかかった扉を、大声で呼ばわりながら叩きはじめた。

1.22

やっと若い娘がひとり出てきて、言った。「ちょっと、あなた。扉をそんなに乱暴に叩いて、何を形にお金を借りたいの。うちじゃ金と銀のほかは、どんな質草もとらないって、知らないのはあなたぐらいのものよ」

「もっと」と私は言った。「縁起のいいことを言ってくれ。それより、きみの主人が家にいるかどうか、答えてくれないか」

「いますとも」と娘は言った。「でも、どうしてそんなことを訊くんです」

「コリントスのデメアスがご主人に宛てて書いた手紙を、届けに来たんだ」

「お取り次ぎするあいだ」と娘は言った。「ここで、このままお待ちあれ」そう言うと、また扉に閂をかけて、奥へ引っこんでしまった。ほどなく戻ってきて、家の戸を開け放つと言った。「旦那さまがお呼びです」中に入ってみると、主人は、ひどくちっぽけな寝台に横になって、ちょうど夕食をとりはじめたところだった。足もとには妻が腰かけ、空っぽの食卓が置いてあった。主人はそれを指さして言った。「ほれ、これがおもてなしじゃ」

「けっこうですね」と私は言って、さっそくデメアスの手紙を渡した。

主人はそれを急いで読むと言った。「わがデメアスはありがたいやつじゃ。こんなにりっぱなお客人を引きあわせてくれるとは」

そう言うと、妻には席を立つように、私にはそのあとに座るように命じた。私がまだ遠慮してためらっていると、着物の裾をつかんで引っぱりおろしながら、言った。「そこへお掛けなされ。なにしろ盗賊がこわくて、腰掛けひとつ、いや、家具さえ満足にそろえるわけにはいかんのでな」

1.23

言われたとおりにすると、主人は言った。「あなたのそのみごとな体つきからも、まるで乙女のようなその慎みぶりからも、名家の出だということは、わしにもちゃんと察しがついたでしょうが、わがデメアスも、手紙で同じことを申しておる。だから、このあばら家の狭さを、どうかさげすまんでくだされ。ほれ、すぐ隣のあの小部屋が、あなたのまっとうなお宿になりましょう。どうか、わが家で気持ちよくお泊まりなされ。そうしてくだされば、あなたがお泊まりくださるおかげで、この家も一段と大きくなり、あなたご自身も輝かしい誉れを手にされる。ちっぽけな家に満足して、お父上と同じ名をもつ、あのテセウスの美徳を見ならわれるのですからな。テセウスは、老婆ヘカレの粗末なもてなしを、さげすまなかったのですぞ」そして小女を呼んで言った。「ポティスや、お客人の荷物をお預かりして、あの小部屋に大事にしまっておけ。それと同時に、納戸から、塗るための油と、拭くための布と、そのほか同じ用に要るものを、すぐここへ持ってくるのじゃ。そして、わしのお客人を近くの浴場へご案内しろ。けわしく長い道のりで、すっかりお疲れなのじゃから」

これを聞いて、私はミロンの人柄とけちぶりを勘定に入れ、もっと気に入られようと思って言った。「そういうものは、何ひとつ要りません。どこへ旅するにも持ち歩いていますので。浴場も、人に訊けばすぐにわかるでしょう。ただ、私にとって何より大事なことがひとつ。私をしっかり運んでくれた馬に、ポティス、この小銭を持っていって、まぐさと大麦を買ってやってくれ」こうして、自分の荷物をあの小部屋にしまうと、私は浴場へ向かったが、その前に何か食べるものを用意しておこうと、珍味の市場へ寄った。そこで、すばらしい魚が並べてあるのを見つけ、値段を尋ねると、百セステルティウスだと言う。私はそれをはねつけ、二十デナリウスで買いとった。市場を出ようとしたちょうどそのとき、アッティカのアテナイでいっしょに学んだピュティアスに出くわした。ずいぶん久しぶりだったが、彼は私に気づくと、なつかしそうに飛びついてきて、抱きしめ、親しげに口づけして言った。「やあ、ルキウス。まったく、ずいぶん長いこと会わなかったなあ。いやほんとうに、クリュティオス先生のもとを離れて以来だ。ところで、どうしてまたこんな旅に出てきたんだ」

1.24

「明日になればわかるさ」と私は言った。「それより、どうしたんだい。願いがかなったんだね、うれしいよ。お供の者たちに、鞭に、身なりまですっかりお役人らしいじゃないか」

「おれたちは食料の供給を預かっていてね」と彼は言った。「按察官をやっているんだ。何か買いたいものがあるなら、いくらでも力を貸すよ」

私は断った。夕食の魚は、もう十分に買ってあったからだ。ところがピュティアスは、私の籠を見ると、魚をゆすってよく見えるところへ出し、言った。「で、このがらくたをいくらで手に入れたんだ」

「やっとのことで」と私は言った。「漁師に二十デナリウスで手を打たせたよ」

それを聞くと、彼はすぐさま私の右手をつかみ、私を珍味の市場へ引き戻して、言った。「で、そいつらのうち、だれからこのくずを買ったんだ」

1.25

私は年寄りを指さした。隅っこに座っていたのだ。ピュティアスはすぐさま、按察官の権威を振りかざして、その年寄りをこの上なく荒々しい声で叱りつけ、言った。「もう許さんぞ。貴様らは、おれたちの友人にも、いや、よそから来た客人のだれにも容赦しないのか。こんなくだらん魚にこれほどの値をつけて、テッサリア地方の華を、食いものの高値で、荒れ野か岩山同然にしてしまうとは。だが、ただではすまさん。おれの役目のもとで、悪党どもがどうこらしめられるものか、いますぐ思い知らせてやる」そう言うと、籠の中身を道の真ん中にぶちまけ、部下に命じて、魚の上に乗らせ、足ですっかり踏みつぶさせた。このきびしいお仕置きに満足したわがピュティアスは、私に立ち去るよう促しながら言った。「なあ、ルキウス、おれはこれで気がすんだ。あのじじいを、これだけ辱めてやればな」

こうした始末に、私はうろたえ、すっかり呆然として、浴場へ向かった。賢い学友の頼もしいお計らいで、金も夕食もいっぺんに失ってしまったのだ。湯を浴びると、ミロンの家へ、それから自分の小部屋へと引きあげた。

するとそこへ、小女のポティスがやって来て言った。「旦那さまが、お客さまをお呼びです」

1.26

だが私は、ミロンのつましさをもう心得ていたので、旅の疲れは食べものではなく眠りで洗い流したいからと、丁重に断った。

これを聞くと、主人がじきじきにやって来て、私の右手をとり、やんわりと引っぱりはじめた。私がためらい、遠慮がちに抗っていると、主人は言った。「あなたがついて来られるまでは、わしはここを動きませんぞ」そしてその言葉を誓いで固めると、その強情さに、いやいや従った私を、例のあの寝台へ連れていった。私が腰をおろすと、主人は言った。「われらがデメアスは、達者でやっておりますかな。奥方は。お子たちは。召使いどもは」

私はひとつひとつ話して聞かせた。主人は、私の旅のわけまで、こと細かに尋ねた。それをすっかり話し終えると、こんどは私の故郷のことや、そこのお偉方のこと、しまいには総督その人のことまで、根掘り葉掘り訊きただしていたが、こんなにひどい旅の疲れのうえに、話の続けざまにもくたびれた私が、言葉の途中で眠りこみそうになり、もうへとへとで、言葉につっかえながら、むなしくもごもご言っているのに気づくと、ようやく寝にさがるのを許してくれた。こうして私は、すえた臭いのする爺さんの、おしゃべりで腹ぺこの宴から、やっと逃れた。重たかったのは食べものではなく眠気で、夕食は話ばかりだった。小部屋に戻ると、待ちに待った眠りに身をゆだねた。